Sa qai leqa o Avolosi ALIPATE TUIDRAKI | Monday, December 5, 2016

E SA laurai rawa vei Avolosi ni sa rui sivia na nona dau tatadrataka e vuqa na ka lelevu, ia, e sega ni tu vua se vei ira na nona i lawalawa na kilaka ka me rawa kina ni vakavotukanataki na nona tatadra.

E na vuqa tale ga na gauna e laurai kina ni sa dua na ka na nona gadreva tu me bau dua na nona i tutu levu ka me rawa ni bau dokai ka rokovi kina.

E na nona sa tovolea rawa na i kanakana ni rokovi vata kei na dokai e na gauna ka a sasagataka tiko kina na kena vakaduri na Viti Kabani e sa mani veiveisautaka tiko kina na veika e parofisaitaka ka sa sega tale ga ni rawa ni ciqoma me sa lesu ga ki nakoro me la?ki teitei.

E dua tale ga na ka e sa raica rawa ko Avolosi ko ya ni dina ni ra sa lotu na i Taukei, ia, e se bula vinaka sara tu ga e lomadra na nodra vakabauta na veika vakatevoro ka sa qai dau vakayagataka toka na tikina oqo me dau rawata kina na nodra veitokoni na i Taukei ki na nona gagadre ka ni sa roboti Viti tu na kena i rogorogo na turaga oqo.

Na kaukauwa ni nodra dau veitalanoataka na kena i tukutuku na turaga oqo ko ira na noda na iTaukei e dau vakavuna tale me ra sa la?ki bosoka vata na i talanoa kei Avolosi vata kei na i talanoa kei Mosese Dukumoi se ko Navosavakadua ka so na gauna e sa la?ki basika eso na i talanoa ka a ucu mai duru ka me rawa tu ga kina eso na i talanoa ka mai dewa totolo tu yani me vaka e kama na veigasau ka sa mani la?ki vakabauti sara tu na i talanoa.Ko Avolosi e dua na turaga ka dau tutaka vakalevu na bula ni vakabauta vata kei na talairawarawa, ia, na nona i vakarau ni veiliutaki e sega ni salavata kei na veika e dau vunautaka.

E dina ga ni sa kidava rawa tiko na turaga oqo na veika e leqa tiko e na noda bula na i Taukei, ia, e leqa ga ni lailai vua na kilaka vakavuli me rawa ni vakavotukanataki kina na nona tatadra.

E dua tale ga na leqa levu ka tiko vua ko ya ni via la?ki vakatulewa tiko e na veika e baleta na maketetaki ni nodra i voli na dauteitei, ia, e da sega vakadua ni bau rogoca e na kena i talanoa me bau tara na cakacaka ni teitei ka me rawa ni vakila kina na dredre era dau sotava dina na dauteitei.

E dau saqati ira vakalevu na noda turaga, ia, na i vakarau ni nona veiliutaki e dusia tiko ni vinaka cake sara na nodra veiliutaki na noda turaga.

E dau wilika wasoma na i Vola Tabu, ia, e 10 tiko na marama era sa wili tu me ra watina. Oqo eso na veika ka a tiki tu ni bula nei Avolosi ka a dodonu kina me ra lomatarotaro ko ira era a dau muri koya.

E na gauna ka sa vesu kina ko Avolosi e sa mani kau yani ki Rotuma me la?ki vesu tu me yabaki 10 mai kea.

E se bera mada ga ni yacova e dua na yabaki na nona vesu tiko mai Rotuma ka sa baci rogovaki mai ni sa na suka tiko mai e na qaqa ko Avolosi e na i ka 25 ni Tiseba, 1930 ka sa na mai liutaki Viti.

E sa rogovaki tale ga mai Nadroga ni sa na tabaki na ului Avolosi e na i lavo ni Viti. E sa rogovaki tale ga mai Ba ni sa leqataka na Manidia ni Colonial Sugar Refining Company de lakolako ka ra qai cokovata na i Taukei vata kei ira na Idia ka ra qai saqati ira na Kai Vavalagi.

E kaukauwa sara na kena rogovaki na I talanoa oqo mai Toko mai Tavua ka ni ra levu mai kea era dau vakabauti Avolosi.

E dua tale ga na vuna levu ka kaukauwa kina mai Toko mai Tavua na nona tokoni ko Avolosi baleta ni dau tu maliwai ira vakalevu mai Toko ko Josevata Kunagado na tuakai Avolosi ka a sa solia oti vua ko Avolosi me Tui Ni Lomalagi Ka i Sosomi Kei Jisu Karisito.

Era sa mani kumuni i lavo lo tiko mai Toko mai Tavua me baleta na Lotu Ni Gauna ka vakakina na nona dau la?ki sikovi ki Rotuma ko Avolosi ka ra dau vakaitavi kina vakalevu ko ira na dau muri koya. Ni ra dau lesu mai Rotuma era dau kauta lesu mai na i vola nei Avolosi ka veitataunaki tiko mai kina vei ira na dau muri koya ka vakayaloqaqataki ira tiko mai kina.

E na vula ko Maji 1940 e sa qai sereki mai kina mai Rotuma ko Avolosi ka sa mani lewai me tiko voli ga mai Suva ka me kakua ni butuki Vatukoula de na qai vakasoqoni ira vata na tamata cakacaka mai kea ka qai baci vakavuna na tiko vakaca.

E dina ga ni sa dau tauvi koya vakalailai na waqaqa, ia, e se bulabula vinaka sara tu ga ko Avolosi. E na i ka 30 ni Me, 1940 e a baci lewai tale kina me sa la?ki vesu tale ki Rotuma me 10 tale na yabaki e na vuku ni nona via vakaduria e dua na i soqosoqo ni tamata cakacaka.

E a vesu tiko mai Rotuma ka donuya na kena tekivu na i valu levu. E na gauna ni i valu levu e a tokitaki kina ka la?ki vesu tu ki Niu Siladi me yacova ni mudu na i valu. E na gauna ka sa sereki mai kina mai Rotuma ka sa suka lesu mai ki Viti e sa qai lewa na matanitu me la?ki vesu tu mai Yacata mai Cakaudrove.

E na siga me sa na vodo kina e na waqa ka me sa na kau ki Yacata era a oso tu na tamata e na wavu e na nodra via raica na na turaga ni Navatulevu oqo.

E a bau gole tale ga yani ko Ratu J.L.V. Sukuna na Turaga Talai me la?ki talaca na turaga oqo.

E na nodrau sa veitalatala tu e na dela ni wavu e Suva na turaga e rua e sa qai vuki vei Ratu J.L.V. Sukuna ko Avolosi ka cavuta vei ira na i otioti ni nona kerekere ka a cavuta kina vakaoqo :

?E dua tiko na i otioti ni noqu kerekere.Au kerea wale ga me la?ki tei tale mada ga e dua na vu ni gasau mai na noqu vanua mai Nadi, au qai kau vakavesu.?

E a qai cavuta lesu mai vei Avolosi ko Ratu J.L.V. Sukuna na Turaga Talai Sa Bale na vosa oqo :

?Sa rauta Avolosi. Mo sa na gole mada ga ki Yacata. Na i lakolako oqo au sa na qai raica ko i au.?

E vakanadaku ko Avolosi ka gole yani me sa la?ki vodo e na waqa ka yaloyalo lesu mai vei ira na lewenivanua ka ra oso tu e na wavu ka ra yaloyalo lesu yani e na luluvu ka ni sai koya oqo na i otioti ni gauna me ra na raici koya kina na turaga ni Navatulevu oqo.

Na i otioti ni vosa ka rau a cavuta e na nodrau veitalatala na turaga oqo e rau kila ga ko rau.

E na nona tiko voli mai Yacata e a qai mani tauvimate ka la?ki curu e na valenibula mai Waiyevo mai Taveuni.

E na i ka 15 ni siga ni vula ko Evereli 1946 e a sa qai mai kacivi kina na nona bula na turaga oqo.

E sa mani la?ki bulu toka e na yanuyanu ko Yanuca e na i ka 16 ni siga ni vula ko Evereli 1946 ka a qarava na lotu ni veibulu ko Mataiasi Cika.

E a vakadinadinataki vakavuniwai ni vu ni nona mate na niumonia.

E a toqai tale toka ga vakaivola ni a watina tiko e na gauna ka sa mai kacivi kina na nona bula ko Ligieta Nawai.

E ratou a lewe 8 taucoko na luvei Avolosi ka ratou volai e rukuna e na V.K.B. ko ya ko : Sereima Gaunavou ka sucu e na 27/03/1915, Jone Naqiri ka a sucu e na 21/11/1920, Kiniviliame Narogosaubale ka a sucu e na 15/04/1926, Josevata Vatukarasa ka a sucu e na 15/04/1926, Panapasa Nayavusaulevu ka sucu e na 06/07/1926, Josua Bulatale 08/10/1928, Tiko Solomone na luvena mai Rotuma ka a sucu e na 11/02/36, Apolosi Sogoitu Rawa Ranawai na luvena tale ga mai Rotuma ka a sucu e na 17/03/42 ka rau sega tiko ni volai e na rukui Avolosi e na VKB ko rau na luvena tagane ka rau bulu toka e na mata ni valenilotu mai na koro ko Vatutu e na tikina ko Nawaka e na Yasana Ko Ba vata kei na dua na luvena marama mai Namaqumaqua mai Serua.

Mai na i talanoa ka sa talanoataki oti oqo ko ni na rairai raica tiko kina ni levu na gauna ka veitosoyaki voli kina ko Avolosi e a la?ki maroroi kina vei iratou na tukai keitou e na Mataqali Naduruniu e na Yavusa Navatulevu.

Na vuna ko ya ni e na dela ni gauna ko ya ka se sega soti kina ni ra vuli vinaka na turaga e Nadi e ratou a sa cakacaka vinaka voli kina na neitou qase e na Mataqali Naduruniu e na Yavusa Navatulevu ka ra sa veilesiyaki voli kina e na cakacaka vaka - Roko Tui Ba (Nemani Driu),Vuniwai (Anare Tuidraki)vata kei na Turaga Ni Lewa (Alipate Driu).

Ko rau na luvei Nemani Driu na Roko Tui Ba Vakacagu ko Vatemo Vai vata kei Tikiko Tuwai e rau a duru kaukauwa sara ni Viti Kabani ka vakakina na Lotu Ni Gauna.

Au vakavinavinaka vakalevu e na neirau a vakamuria tu mai vakamalua na veika e baleta na turaga oqo vata kei Tauyasa Vakarau e dua na tavalequ ka keirau a qai la?ki vakacavara sara kina vakavinaka na kena vakaleweni na i tukutuku kece sara ka gadrevi me baleta na turaga oqo ka me qai rawa kina ni tawani vakaoti na nona i vola ni mate.

E a qai la?ki qarava vakaoti na Death Certificate nei Avolosi ko Sisilia Torosi ka a cakacaka tiko e na Valenivolavola Ni Sucu,Vakamau Kei Na Mate mai Lautoka e na gauna ko ya. Keirau na gadreva kina me keirau na vakaraitaka vei kemuni kece sara na noda na kawa i Taukei ka ko ni dau waraka voli na i lavo ni Viti Kabani mo ni vakacegu e na vakasama ni a sa lusi na Viti Kabani e na vuku ni lailai ni kilaka vakabisinisi ka a tu vei Avolosi ka vakakina vei ira na nona i lawalawa ka vuqa tale ga vei ira na nona i lawalawa era a vakaitavi e na kena vakayagataki vakaveitalia ni nodra i yau na lewenivanua ka ra a veivakabauti vei Avolosi vata kei na nona vakasama me baleta na Viti Kabani se Viti Company.

E sa na balolo wale tu ga ni vakanananu na nomuni nanuma me baleta na i lavo ni Viti Kabani me vaka e a yaco vei iratou na i soqosoqo na Kelekeletabua vata kei ira tale e vuqa na isoqosoqo ka ra na vakaduri mo ni vesumonataki kina me vaka ga na nona a vesumonataki na kawa i Taukei e na dua na dela ni gauna ko Avolosi ni ra se mataboko tu e dua na i wase ni tamata levu vei keda ka bula tu mai na kena vakasama me yacova mai na siga e daidai.

E dau rogo tale tu ga vei ira eso ni se bula tiko ko Avolosi ka tiko voli mai Mereke ka?u gadreva me?u vakadeitaka vei kemuni ni sa vakacegu ko Avolosi ka sa tu e na Valenivolavola Ni Sucu,Vakamau Kei Na Mate ka vakadeitaki tu kina ni a vu ni nona mate ni a tauvi koya na niumonia.

E sa na mai yala tale ga e kea na neirau vaqaqara e na i vola ka ra tu e na National Archives ka vakakina na neirau vakataleva eso na veivanua ka a bula voli kina na turaga oqo ka vakakina na kena rogoci eso na nodra i talanoa na qase.

Ia,ke mani dua vei kemuni e se gadreva me na tosoya tale na kena vaqarai na i lavo ni Viti Kabani, ia, au sa na vukei kemuni ga e na dua na i tukutuku ka a vakaraitaki vei keirau vata kei Osea Tuidraki lailai ka a boso tu ni dua na Tabana Ni Telecom e na Yasayasa vaka - Ra, mai vei Ratu Mosese Varasikete Tuisawau e na Valenivolavola Ni Telecom mai Lautoka ni vo tiko e dua na gauna lekaleka me sa mai vakacegu na turaga oqo ka a kaya kina vakaoqo ni tiko na i lavo ni Viti Kabani e na dua na kabani mai Mereke ka yacana na J.P.Morgan.

Mo ni sa na qai tekivu e na i tukutuku oqo ko kemuni na gadreva moni na tosoya tale na vaqaqara baleta ni a sa tovolea oti ko Osea Tuidraki lailai ka luvei Vuniwai Vakacegu ko Osea Tuidraki mai Narewa mai Nadi me vakacakulea e na Internet na veika e baleta na i lavo ni Viti Company se Viti Kabani ka tukuni mai ni na sega ni rawa ni vakaraitaki mai ki taudaku e dua na i tukutuku vakailavo me vaka na ka e gadrevi yani.

E na rawa tale ga ni ko ni na gole cake ki na koro ko Dreke ka la?ki taroga se e tiko vei cei na i vola ka a dau maroroya voli ko Mesulame Deku e dua na turaga ka keirau a la?ki veikilai vinaka sara e na neitou a la?ki sota e na valenisoqo mai Dreke ka vakakina e na nona a gade tu yani ki Vaturu e na noqu a tiko voli vakacakacaka mai kea ka ni a tu vua na turaga oqo e levu na i vola ka a vola ko Avolosi Ralawaki Nawai ka a dau sasagataka tale voli ga me kila na vanua ka sa tiko kina na i lavo ni Viti Kabani.

E na nona i davodavo ni tauvimate na turaga oqo ko Mesulame Deku ni sa voleka sara tu ga ni cavuka na nona i cegu e sa qai kerea vua e dua na cauravou mai Dreke me qiri yani vei au ki na Vaturu District School e na 12 beka na yabaki sa oti ka kerea tiko yani kina me?u qai vakacavara na veika e a vaqara voli mai me baleta na Viti Kabani .

Au sa vakavinavinaka tale ga ni sa mai vakacegui na nona gagadre na turaga oqo.

Ia, mai na delana oqo ki na kabani na J.P. Morgan mo ni na qai cakacaka kina ko kemuni ka se sega ni vakacegu na yalomuni ni sa mai cava na i talanoa ni vaqaqara balavu oqo ka a yavutaki mai e na kena tovolei me da kakua ni mai vesuki tu vakavakasama na kawa i Taukei e na vakasama ni i lavo ni Viti Kabani se Viti Company.

Vinaka vakalevu.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.