Mai Drevekai ki Nakauvadra VILIAME RAVAI | Tuesday, April 18, 2017

ESA koto oqo era nai kuri ni i tukutuku nei Peni Tabua Tamanivalu na turaga ni Naloto ka dau veivakananumi tiko vei keda ena veimacawa, ni wiliwili sara yani.

E vakaraitaka ko Peni Tabua ni sa talanoataka oti nai tukutuku ni waqa e rua ka rau sa liu mai kei ira na vodo mai kina ka dodonu me da na semata vata tiko kei ira na noda era sa sobu yani ena vica na yanuyanu e na Pasivika kei ira na noda qase era sa mai tawani Viti Levu kei Vanua Levu.

"Oti sa yaco tale mai o Degei II me tukuna vei ira e dua na vanua vinaka sa raica mai cake. Sa tukuna vei Lutunasobasoba, sa lomai Lutunasobasoba mera sa lako cake sara mera raica," e kaya o Tabua.

E tomana o Tabua ni o ira sa tiko mai Lomolomo ko Vuda, sa tukuna vei ira o Degei mera sa taubale e vanua. Sa liutaki ira o Coci kei ira na cauravou. Ia o Kaisaqere o Kailolo, kei Muneanaqo, eratou sa bese ni lako.

"O koya sa tiko kina mai Nadi o Muneanaqo, ia o rau na veitacini o Kaisaqere kei Kailolo erau lako sobu yani ka tara e dua na koro ka vakatoka me ko Narokoyawa kei Korolevu ena ulu ni wai o Nasigatoka me nodrau," e kaya o Tabua.

E kuria ena nona itukutuku o Tabua ni ko ira na turaga era lako e waqa, era sa yaco yani i na vanua sa digia ko Degei II me koro.

"Oti sa tara sara na vale i Lutunasobasoba sa kena kau walega na vadra, koya sa mani yaca ni vanua kina oya o Nakauvadra ka yacova na siga oqo," e kaya o Tabua.

E kuria na nona i tukutuku na turaga ni Naloto oqo ni ko ira na taubale e vanua, era sa cabeta na veidelana ka muria na Tualeita (tua i tamaqu se sala nei tamaqu).

''Era sa vitika cake mai na veikau me nodra sala i Nakauvadra, ni ra sa lako tiko, sa liutaki ira e liu e dua na rorogo, e vaka e dua e vitika voli yani eliu na kau ena sala era muria, sai koya na rorogo oqo sa ka ni vakacegu sara vei ira, me dusia na vanua o Nakauvadra na koro era lako kina, sa tiko mai kina o Degei II kei Lutunasobasoba," e kaya o Tabua.

E kuria ni ra sa yaco kina, era sa tukuna vei ratou na turaga na ka sa kauti ira mai ena sala ena loma ni veikau ka ra yaco rawa mai kina. Sa mani kaya o Lutunasobasoba, sa vinaka me sa yaca ni vanua oqo o Viti.

Ia, o kemuni na taubale mai e vanua, me sa yacamuni na kai na Vitilevu. (Ni kemuni a Vitilevu mai ena salatu).

"Koya sa wase tolu kina nodra kawa na taubale. (a) Kainavitilevu (c) Kainavitikau. Me yala tu mada eke, me'u lai kauta tale mai na ikatolu ni waqa, era vodo maikina na kawa ni kai Viti dina era cavuti me Tui," e kaya o Tabua.

E tomana o Tabua ni i katolu ni lakolako era a lako mai kina na noda qase era vodo mai ena waqa na Kaunitera.

"Na Kaunitera na waqa sa ta mai Toga, ka sa vakayaca vei Tura na tamai Kubunavanua ka ratou vodo mai kina o Kubunavanua kei Sina na watina, kei ratou na luvedrau o Ravula, Kolimatua, Deilanauluvatu kei ira eso na dau ni soko, era cavuti me Kailepuka o ratou oqo na qali Cavakilagi, eratou a mai sobu i na yanuyanu lailai oya mai Toga ka vakatoka me yacana o Vunilagi," e kaya o Tabua.

E tukuna o Tabua ni ko i ratou na kawa turaga oqo, sa lomadratou me muri ira na wekadra era liu mai i Viti, ni sa macala na lomadratou, sa melo sara na soko me ia na lako ena mataka.

"Ni ratou vodo oti na turaga sa vakarewa na Kaunitera me qara na vanua vinaka, e ratou sa mua i na Ceva i Ra ena nodratou lako mai, ni soko tiko ena bogi kei na siga sa votu mai eso na veiyanuyanu sa ra koto i na Ceva, ni ra yacova na yanuyanu sa donui ira, sa lomadratou na turaga mera kele kina ka raica na vanua sa vanua vinaka ka sautu," e kaya o Tabua.

E kuria na nona i talanoa o Tabua ni sa tu na veika kece ena vanua qo, era mani kaya me sa yacana o Burotu, ni ra tiko kina, sa mani sucu kina e dua na luvei Kubunavanua ka sa vakatoka me yacana o Ravouvou ni Burotu koya talega sa yacana o Rovarovaivalu.

"Ni sa tubu na gone qo ko Rovarovaivalu me levu mai sa via vakatasosoko, sa mani caka e dua na waqa Latoka me vaka na ikato ni Bakanawa, sa bau waqa levu sa rauta e lewe tolu, se va me vodo kina," e kaya o Tabua.

E kuria o Tabua ni oti na kena kasonaki na waqa, sa lomai Ravouvou ni Burotu me ratou vakatasosoko kei na lewe tolu na luvedratou na Dau ni Soko.

Ni ratou sa vodo, sa donuya na gauna sa bula kina na cagi, ka ratou sa mani savu kalia sara yani, ka sa lewa toka na mua o Ravouvou, i cama o Matuku, i Muala, me sa uli na waqa i Muala.

Ni ratou yaco i vanua, eratou sa vakatoka na yanuyanu oya me yacana o Muala (Mua la) ka yacova mai nikua.

"Oti sa qai lomai Kubunavanua me sa biu o Burotu, sa vakarewa na Kaunitera mera sa lako mai, ni sa yali o Ravouvou, ia ni ra soko tiko mai me qarai iratou, sa votu mai e dua na yanuyanu sa koto i Naivatoto ka sa lomadra me sa cavu na waqa me sa uli kina.

Ni ra yaco i daveta era sa vakatoka me yacana o Daveta Tabu,' e kaya o Tabua.

E kuria na nona i tukutuku o Tabua ni vanua era mai cabe kina, sa yacana o Muaicabe, na vanua era vola vanua kina sa yacana ko Naqumuivola, ia na koro era tara taumada sa yacana o Naisogotokalau, ka yaca ni yanuyanu o Totoya.

'Ni ra tiko dede vakalailai, eratou sa tawase na veitamani, o Kubunavanua sa tara na koro o Tovu me nona.

Ia o ratou na luvena, eratou sa lai tiko i na yasana o Keteira,' e kaya o Tabua.

E tomana o Tabua ena dua na gauna e muri e ratou sa tawase tale na gone, o Ravula kei Kolimatua e ratu sa lako mai i Muala vei Ravouvou, ka ratou tiko kina.

Ia sa tikoga mai Keteira o Delainauluvatu.

Eratou sa yaco e muri me Kawa ni Tui na gone, ka Kawa ni Sau o tamadratou. Ni ra sucu tale e muri eso na luvena, era gone, era sa cavuti ena yaca i tamadra, "me kawa ni Sau."

"Eda sa kila ena itukutuku oqo, ni ratou sa yaco kece mai i Viti na waqa e tolu, era vodo mai kina noda qase me vakatawa na vanua.  O ira na liu mai ena Rogovoka na lewena era tiko mai Naicobocobo, Vanualevu, a ikarua na Kaunitoni, na lewena era tiko mai Nakauvadra, Vitilevu, ikatolu na Kaunitera, na lewena era tiko mai Totoya, yasayasa Muala," e kaya o Tabua.

E tomana o Tabua ni sa dodonu mo kila na mataveiwekani vei keda na kawa i Taukei ena gauna esa na tasere tiko yani vakamalua na matata ni nodra itukutuku na qase ena nodra vakatawana na veivanua e delai Viti kei na kena kawa tamata tabu yani, ko ni sa na qai kila vinaka kina na noda dui kawa kei na yaca ni noda dui i tutu dina vakavanua.

Ena qai tomani tale yani.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.