Na i tovo vakavanua VILIAME RAVAI | Tuesday, April 18, 2017

ESA koto oqo era eso nai vakarau vakavanua ka tiki tu ni noda i tovo na i taukei ena noda veikorokoro ka sa tekivu me luluqa yani vakamalua ena gauna qo, ni wiliwili sara yani.

I Butubutu

Na ibe ka tevu e valenilotu me rau tu kina na vakamau. Na ibe oqo e dau coki me nona ko koya e caka vakamau.

Nai Lakovi ni Yalewa

Ni sa oti na lotu, solevu kei na tevutevu, sa qai lakovi na yalewa me sa mai tawana na nona vale vou. Na tabua e dau i lakovi ni yalewa.

Na Lewe se i Vakatawa ni Bola

Na tabua ka vakaleweni kina nona bola se kato ni yalewa e na nona sa lako kina nona vale ni vakawati.

Na i Yau i Tinani Gone

Oqo nai yau kei na magiti ka sa koto tani sara ga me nei koya na tina ni yalewa vou.

Na i Kali ni Sucu

Na tabua e tuberi vei ratou na wekani yalewa me baleta na kena sa mai vakacavari koto na veitaqomaki vakatina nei koya na tina ni yalewa vou.

Na i Vola

Na tabua e tuberi me i vakadinadina ni sa na kilai vakavanua na yalewa vou me sa dua ko koya na lewe ni mataqali ka na dua ko koya ena cakava na cakacaka vakaitokatoka, vakamataqali, vakayavusa se vakavanua ena vanua sa laki vakawati kina.

I Tataunaki

Na tabua ka ratou tuberaka na weka ni yalewa vei ratou na weka ni tagane me tataunaki kina na yalewa. Oqo sara tale ga e dua na veiyalayalati vakavanua ka na rogo na kena vosa e na gauna sa ciqomi, kacivi, vatonaki ka vakamaluataki na kamunaga ko ya.

Bogi Va

Na magiti e vakarautaki ni sa oti e bogi va na gauna ni vakamau. E dau vavi e dua na magiti ka kena i coi e dua na vuaka. Oqo e dua na magiti dredre ka ni na kilai e ke na i tubutubu ni nei koya na yalewa vou kei na veitaqomaki e caka tu mai vua.

E na marau sa caka tiko mai, ena so na vanua, e dau mai tini ca e na gauna sa caka kina na vakabogi va.

Vakasobu

Na vakasoburi ki wai me vaqolivi na yalewa vou. E dau caka e dua na kena kakana ka caka tale ga na nona i vakamamaca na yalewa vou.

Na i Tatau

Na tabua e tuberi me ra sa tatau kina na weka ni yalewa me ra sa suka tale kina nodra i tikotiko.

I Vakatale

Na tabua ka tuberi me ra vakatalei kina na weka ni yalewa ka tau tale ga kina na vosa ni veimasuti ke mani baleca sa sakasaka e so na ka e vakayacori e na gauna ni solevu ni vakawati.

I Boko ni Buka

Na tabua se yaqona se magiti ka vakacabori me i tukuni ni sa mai cava koto na cakacaka ni vakawati ko ya e na vavavi se vakasaqa.

Nai tovo vakavanua me baleta na i teitei

Na Oco

Ni dua nai teitei levu e gadrevi me caka era dau laki delevi (kerei) mai e so me ra mai veivuke ena kena tei, lau, tarai ni moa se wereci. O koya nai taukei ni teitei ena caka oco se magiti me kedra na lai teitei.

Na Sevu

Oqo na kakana ni yabaki ka dau kau taumada vua na Turaga me laki sevu vua.

Na sevu e dau cabo droka ka dau sevu na kakana me vaka na uvi, vudi, kei na vuata me vaka na dawa.

Na Drawe

Na vua ni qele me vaka na dalo, uvi, kawai se kumala ka dau cavu ga mai ka laki biu ena nona valenikuro na turaga ka da teitei tiko ena nona tiki ni qele. E dau sega ni dau nakiti me kilai o koya e kauta yani na drawe se kakana koya.

Na Uvi ni vanua

Oqo na uvi e dau lavaki vakavanua me kumuni me nona i tei na turaga. E sega ni dau cabo ka dau kau ga mai ka ra lesu tale na kauta mai.

Nai tutu vakavanua

Yavusa: Na vanua ka ra vakoro vata kina na veiwase tamata se uma tamata ka ra sa mai cokovata oqo me ra lewe ni dua na yavusa. E ra dau dui lakolako mai me baleta na nodra gadreva na veitaqomaki e na gauna dredre ni veivaluvaluti.

Na nodra turaga e vaka me nodra Kalou ka ra vakaliuca ka vakacerecereya ka kauta mai na duavata, yalovata ena kedra maliwa na yavusa.

Mataqali: Oqo e dua na uma tamata ka ra dua tani mai vei ira na kena vo ena loma ni yavusa.

E ra rawa ni dua tani tale na yavusa ka ra se mai se mai vakaruru ena gauna ni valu se ra lako tu ga mai vakamata veitacini ka mai dua toka na nodra mataqali.

E ra mai vakaduavatataki ena vuku ni vakawati veicurumaki kei na vakayagataki qele.

O ira nai liuliu ni veimataqali era dau vakasala vua na liuliu ni veiyavusa.

Oqo nai tekitekivu ni kena wasei ni tavi se tutu vakavanua ena vei tikotiko, koro kei na yavusa.

Tokatoka: Oqo e dua na mataveitacini e ratou toka vata ga ena dua na tiki ni qele. E rawa ni dau yacova yani na rua se ono nai tokatoka ena dua na mataqali.

E gadrevi me kilai e rua na ka bibi me baleta na i tokatoka: a) O koya e qase duadua ena i tokatoka e nodratou i liuliu.

O koya e qase duadua enai tokatoka kece, e dau i liuliu ni Mataqali.

b) E rau taukei ni qele o rau na rua oqo: tokatoka kei na mataqali, ka rawa ni taukei na qele vaka vakamataqali se vaka i tokatoka.

Vanua: E ra na cokovata e vica na Yavusa e sa na qai dua na vanua ka vica vata na vanua me dua na Matanitu.

Turaga: Oqo na mataqali ka digitaki mai kina na turaga ni yavusa. Ni sa bale o Turaga ni yavusa, ena taura na nonai tutu o koya e taravi koya ka ratou qai veitarataravi sobu mai me yacovi koya e gone duadua. Ni ratou sa yali yani, sa qai dewa veiratou na luvedratou.

Ena gauna oqo e sa vaka me sa veisau ka dau tauri nai tutu vakaulumatua ka dau levu na veisaqasaqa e yaco ena loma ni mataqali se yavusa.

Ena so tale na vanua e ra dau buli na marama ia e sega ni dau kaukauwa na nodra rokovi kei na nodra sau me vaka na turaga.

Sauturaga: Sa i ratou oqo na i ka rua ni turaga ni Yavusa, ka ratou cola na Sau vua na Turaga. E nodratou i tavi me ratou raica me yaco na veika e lewa na Turaga.

E ratou dau bulia na turaga ka digitaki koya me buli me turaga ni Yavusa.

Matanivanua: Oqo na mataqali ka gusu ni Turaga kina vanua ka gusu tale ga ni vanua ki vua na Turaga.

E dau kila vinaka o koya na kedrai cavuti na veimataqali ena loma ni Yavusa ka dau kauta nai tukutuku vakavanua vei ira na Turaga ni Yavusa. Oqo e vica na nonai tavi bibi:

a) vakatadu i tukutuku se mata kina vanua

b) liutaka na cakacaka vakavanua ena loma ni Yavusa

c) tiko volekata na Turaga ena veisoqo kece vakavanua

d) rabeta na mena yaqona na turaga, votonaka se vakacabora na i yau, yaqona, magiti, ulia se vakabalea nai tukutuku vakaturaga.

e) me dau raica me vakabibitaki nai tovo dina vakavanua kei na maroroi ni valavala ena loma ni tikotiko

Bati: Turaga ni valu ka liga ni wau. O ira oqo era dau vala ena gauna ni valu ni butobuto ka laurai tu ga ena nodrai vukivuki kei na nodrai tovo. E dau caka na kedra magiti ni oti nai valu ka yacana na dinu ni valu.

Mataisau: Sa i ira oqo e ra dau liutaka na cakacaka me vaka na tara vale, ta waqa, cakacaka ni liga me vaka na takona, tanoa kei na veika tale eso.

Gonedau: Oqo o ira na kai wai ka ra kena dau na soko kei na qoli. E na so na vanua e dau ya rua na kena mataqali: gonedau e vanua kei na gonedau e wai.

Bete: E ra dau tu ga ena Burekalou o ira na bete ka nodra i tavi ka qaravi kalou la ra dau vakacabora nai soro se i madrali vei ira na veikalou ni Yavusa.

E ra tu na bete lalai ka ra qarava na Kalou ni teitei, qoli, draki, i valu kei na vuqa tale.

E nodra i tavi me ra vakasalataki ira na lewe ni yavusa ena i vakarau se lawa ni bula, teitei, qoli kei na veika tale e so.

E so na lawa era dau vakasalataki kina na lewe ni yavusa e vaka toka oqo:

l maroroi se ubi vinaka nai tautau ni kakana ena i teitei

l sega ni butu se bulu nai cavucavu ni dalo

l bui vakaca na i civicivi ni kakana

l vakasabusabutaki ka vakacacani ni kau vuata

l vakaweleweletaki ni sevu se drawe.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.