Mavoa ena vakawati Maivei TALATALA ILIESA NAIVALU | Tuesday, April 18, 2017

E DUA na drau na pasede ni veisere se veibiu e yaco e vuravura, era a tekivu ena vakawati. Na vakawati e rawa ni ka vakarerevaki baleta ni kevaka e sega ni lewai vakavinaka e na lai tini mavoa kina e vuqa na bula. Ia e sega ni dodonu me leqa na vakawati. E tu e vuqa na ka e rawa ni ko cakava me vakadeitaki tiko kina na talei ni bula vakawati.

Na ka talei me baleta na vakawati, aya, ni lawa e tara na veiwekani vakaveiwatini e sega ni vakaduiduitaki kina e dua, ka veitalia kevaka e dua e levulevu se lila, balavu se lekaleka, qase se gone, rairai vinaka se sega soti ni rairai vinaka. Ni muri donu ga na yavu kei nai vakarau ni bula vakawati vinaka e na vakaibalebale na bula vakawati ka veitalia na keda duidui.

Sa tu na nodai tavi yadudua, kevaka eda vakayacora vakavinaka, e sa na rawa ni yacovi kina na draki e gadrevi kina bula vakawati. Dina ni sa savu tu mai na loloma ni Kalou ki na noda dui bula, ia sai tavi ni tagane kei na yalewa me yadra ka qarava vakadodonu na nonai tavi, ka na qai vakataucokotaki e na loloma ni Kalou sa soli mai.

Na cauravou lailai ka a kauta mai nai buli madrai kei na ika, a mai yaco koso ena nona sa lomadonu me solia na kena vei ira na tani. Ko Jisu ga e a qai vakacavara ena nona vakayacora na cakacaka mana me wasei kina na kakana e vica wale vei ira na voleka ni tini na udolu ka ra vakani e na siga oya. Sa tiko nai tavi ni tamata, sa qai dai vakataucokotaka na Kalou. Sa cavuta nai matai ni kalawa na cauravou e na nona sa qarava vakavinaka na nonai tavi, sa qai caka mana na Kalou enai kalawa oya. Na Kalou sa dau cakacaka e na dela ni noda vakabauta. Ia na vakabauta e sala vata kei na cakacaka. E kaya kina na vosa nei Paula nai apositolo, 'Ia na loloma levu ni Kalou, au sa yacova kina nai tutu au sa tu kina oqo.' Oti sara ga oya, sa qai vakabibitaka: 'Ia au sa cakacaka sara vakalevu me uasiviti ira na kena vo.' Na ka e vakabibitaka tiko ko Paula, ni dina ni sa tiko na veivakarautaki ni Kalou, ia e tiko sara tale ga na nonai tavi o koya ka solia kina na nonai gu me qai yacovi kina na taucoko ni ka e vinakati. Me da sa musuki keda sara me da kila ka cakava na lawa taucoko baleta na noda veimaliwai se veiwekani e na loma ni noda bula vakawati. Me da sa vulica tale ga me da levea na veika e dau vakaleqa ka vakarusa na bula vakawati.

Au na tomana ena noqu na tara tale tiko na duidui e koto vei keda na tagane kei na yalewa ka sa ka bibi me da kila, me rawa ni dau levei kina e vuqa na leqa e vu mai na noda lecaika.

E sega ni noqui naki mo kila wale ga, ia e bibi mo ciqoma sara tale ga na duidui oqori ka ni rui bibi e nai ilakolako balavu ni nomudrau bula vata vakaveiwatini.

Ni ko sa liaca ka ciqoma rawa na duidui e tiko vei iko kei watimu, sa na rawa ni ko qai ciqoma e so nonai tovo ni rai, vakasama kei na veika e vinakata ka sa na rawa ni drau qai cakacakataka vata na ka e kauta mai na dei kei na sautu ni nomudrau veimaliwai vakaveiwatini.

Na Kalou a sega ni bulia na tamata me tautauvata. E tiko e vuqa na duidui ka vauci keda na tagane kei na yalewa, duidui nai tuvaki ni yagoda, noda kaukauwa se igu, vakarau ni yaloda kei na lomada ka vaka kina na noda bula.

Na ka duadua beka ga e daru tautauvata kina, sai koya ni da ibulibuli vata - aya ni da tamata. Taura mada e dua nai vakatautauvata ni noda duidui, aya na vale ni vakacegu se valelailai.

Ni da lako e na veimatanitu e vuravura, eda raica na veimataqali vale ni vakacegu, vakabibi na valelailai ni rara ni waqavuka kei na veivanua ni veivoli lelevu ka tu kina e dua na rumu vakaitamera kei na kena iloilo, vica vata na valelailai ka vica vata na siqi ni vuluvulu.

E na dua na vakadidike ka a caka me baleta nai vakarau ni noda sikova na valenivakacegu, e laurai ni basika vakavinaka e dua na noda duidui levu na tagane kei na yalewa. Ko ira na tagane era curu ga yani e na kena totolo, qaravi oti ga nai naki e lakovi, ka curu lesu tale mai e na kena totolo.

Ko ira na marama, e sega, era vakayagataka na vale ni vakacegu, era seru se uku, e vakavuqa era rawa ni tekivutaki tale e kea e dua na veiwekani vou kei na dua tale na marama e na nodrau sa veitalanoa ni bera ni ra qai curu vakamalua mai ki tuba.

Dua tale: na tagane e vinakata se wele ka vakaogai koya ena veika buli, ia na yalewa e semati koya vei ira na tamata. Dua tale, ni sese e loma ni tauni se e salatu e dua na yalewa e vaqaqa na gaunisala, ia na tagane e okati koya me lialia kevaka e sese e gaunisala ka ni sega ni dodonu me sese.

Dua tale, na tagane e dau vakasasa, na yalewa e dau kumukumuni, na tagane e tataqomaki, na yalewa e veisusu. Dua tale, ena nodrau tiko vata se veiyacovi, na tagane e vinakata me sotavi totolo nona gagadre, ia na yalewa e via muria vakamalua na salatu ni dodomo.

E vuqa na gauna e dau tiko na yalo ni veidre e na tikina oqo baleta e sega ni duavata ko yalewa me vakayagataki koya ko watina e na sotavi totolo ni gagadre nei tagane. E dau via vakarautaki koya vakavinaka ko yalewa ka dau vakavuqa me sega ni via vakaitavi ke oca, wawale se tauvimate.

E tiko dina tale ga na noda duidui enai vakarau ni noda vakasama ka vu oya mai na duidui ni ituvaki ni noda mona (brain structure). E duidui kina noda raica na ka ka dabe tiko vakalevu na duidui oqori mai na duidui ni kedai tuvaki ni da tagane se yalewa.

Me vaka ga na nodra duidui na manumanu ni so e vuka, so e yavaiva, so e yavairua, so e qasi ka so e dolo, ka qai duidui kece nai vakarau ni nodra bula, sa vaka kina na rabailevu ni noda duidui na tagane kei na yalewa.

E veivakurabuitaki na lailai ni gauna eda solia me da vakadeuca kina na noda duidui ka ni duidui oqo e i tuvaki sara ga ni kedai bulibuli me da tagane se yalewa. E sega ni rawa ni da kaya ni vinaka se ca na noda duidui ka ni sai koya ga oya na keda dui ituvaki me vaka a buli keda kina na Dauniveibuli.

Na leqa ga e tiko ena noda bula vakatamata sa o koya na noda okata na duidui ni dua na tamata me cala, ca, leqa se lialia.

Ni dua e duidui nonai vakarau se itovo ni vakasama mai vei keda, eda sa raici koya e na dua tani na rai.

Nai vakarau ni rai vata oqo e da kauta mai ki noda loma ni vakawati. Ni mai basika na duidui nei watida, eda sa qai vuturitaka tiko se cava mada e vaka tu kina oya nonai tovo, nonai vakarau ni vakasama kei na nona vosa.

E dua na duidui ni tagane kei na yalewa, ni tagane e dabe vakalevu ga nona vakasama e na dodonu se cala ni dua na ka (logic), ia na yalewa e dabe vakalevu e na nona vakila se kena salavi koya nona veinanumi ka veikauwaitaki (feeling/emotion). Ni rau raica e dua na ka, e tautauvata na ka e rau raica, ia e duidui nai tovo ni nodrau raica na ka oya, ka vakatautaki oqori mai na kedrau dui ituvaki.

E vuqa na dredre ni veivosaki e na veisiga e tubu wale tu ga e na vuku ni duidui vakaoqo. E vakawasoma me da vosataki watida me veisautaka na veika eda raica vei ira ni sega ni salavata kei na veika eda vinakata.

E qai dredre ni veisau, baleta oya sara ga e kena ituvaki ka duidui kina o koya mai vei keda. Sa qai dau kenai tinitini ga ni da vakanananucataki koya ni tagane se yalewa dredre ka veilecayaki ka ni sega ni muria rawa na veika eda namaka.

Sa mani yaco ena vuku ni nodaru duidui oya, me da bulia e dua nai tuvaki vou ni tamata: na tagane sa bulia vou na yalewa me ca, ka vakakina na yalewa sa bulia vou na tagane me ca. Ia era sega ni ca, era duidui ga.

Eda ca ga o keda baleta eda sega ni liaca se ciqoma rawa tiko ni da duidui. Ia e rawa ni rau veisautaka me rau dui ciqoma nodrau rai duidui ka rau kauta vata mai ki loma. Ni vakayacori oya, ena yaco me vakasaututaka nodrau raica na ka vata tiko ga oya e na dua na rai vou, rabailevu ka talei cake.

E na yabaki drau eda sa lako sivita oqo, sa mai vakabibitaki e dua nai vakavuvuli, aya ni duidui e tiko e na tagane kei na yalewa e vu vakalevu mai na vanua eda dui susu mai kina.

Ko ira na goneyalewa lalai a dau soli vei ira na matakau me ra veisusu ka ra tiko voli ga e yasadra na tinadra ka ra veitokani ga vagoneyalewa lalai vata e yasa ni nodra vale se mai koronivuli.

Ko ira na gonetagane lalai a soli vei ira na lori se iyaya ni cakacaka ka ra toka vata voli kei tamadra ka qito vakagonetagane vata. Oqo na veika era kaya ni buli keda me da duidui.

Na ka era sa qai cakava na vuku, vakabibi ko ira na dau tutaka na dodonu ni marama, sa okoya me ra butuka sobu na noda duidui ka ra utura na buka ni veivakatautauvatataki (We are all equal).

Ia sa ka bibi me kilai deivaki, ni na sega ni rawa vakadua ni da tautauvata ka ni da a sega ni buli me da vakakina. E sega ni rawa ni da vakacala na nonai tuvatuva na Dauniveibuli, o koya ka a buli keda me da duidui. E levu na vakadidike ka vakayacori me vakatekivu mai na 1980 vakacaca e laurai ni duidui e tiko e na tagane kei na yalewa e sega ni vulici se taka mai na veimaliwai vakailawalawa ena gauna ni gone lalai - na duidui sa tiki ga ni bula ni tagane kei na yalewa.

E dua na kenai vakatautauvata ni kevaka era biu na gone lalai e na dua na yanuyanu lala, e kunei ni ko ira na goneyalewa lalai era vakayagataka na kau, na co kei na senikau me isosomi ni gone se matakau, ia ko ira na gonetagane lalai era na qitotaka na qito ni vakasasa, era veibo ena soso, ka ra vakaraitaki kaukauwa.

Ko ira na gonetagane era veisisivi, ia ko ira na goneyalewa era ulu vata ki loma ka cakacaka vata.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.