Talai me veiqaravi UNAISI RATUBALAVU | Monday, June 19, 2017

SA na tekivu ni kua me tabaki tiko yani ena veimacawa ena niusiveva na Nai Lalakai na italanoa ka volai tu ena ivola 'Na Vuku ni Vanua'

Na ivola 'Na Vuku ni Vanua - Wisdom of the Land' ka a tabaki ena mua ni 2014, e sa vakayagataki tiko ni kua ena veikoronivuli ni sekeniri me 'supplementary text' ena Fomu 3 & 4.

Na ivola oqo e vua ni nodra sasaga na Institute of Indigenous Studies, se Lololo ni Vanua, ka ra lewena e na gauna a tekivu kina e levu na noda era sa vakacegu mai na cakacaka vaqasenivuli.

Sa na tekivu na itakitaki mai na ivola na 'Vuku ni Vanua - Wisdom of the Land' ena nona italanoa na turaga ni Naivuruvuru,Verata, Tailevu, Dauraivuli vakacegu, Turaga ni Valu vakacegu, ko Tevita R Nawadra ena nona i vola oya, Talai me Veiqaravi.

Nasinu: Na itauyavu

Sa sivi e veimama ni senitiuri sa qai mai utu toka na mua turaga ni waqa ni noqu vakanananu ena matamata mai Nasinu, na Koronivuli ni Vuli Qasenivuli au a susugi ka tauyavutaki kina ena noqu cakacaka vakadauveiqaravi vaqasenivuli.

Ia, na noqu waqa, na Nimanimanavoka, a ta ga ena delana o ya ena yabaki 1951 - 52, kau sokotaka sara yani ki na loma ni wasawasa e tawa kilai, niu sa taura na kena sitivikiti, meu sa kavetanitaka ga na noqu waqa ni sa mai cava na kena vuli yabaki rua.

Au a qai curu tu i Nasinu ni sa oti e tolu na macawa ni kena tekivu na vuli. Au a se qai sivia ga na ikatinikaono ni noqu siganisucu ena Okosita ni 1950.

Sa duatani na noqu taqaya ni o ya a se qai imatai ni gauna meu vuli vata kina kei ira na goneyalewa.

Na koronivuli au a biuta mai, o Ratu Kadavulevu mai Lodoni, keimami tagane kece, ka dau keimami ivakarere o ira na goneyalewa, me vakataki ira mai na Adi Cakobau School mai Sawani, kei Ballantine mai Delainavesi. Sa duatani na noqu lumaluma, ia, o ira na so na gonetagane, au vakila ni ra kena kavika toka.

Sa tadola na katuba ni vuli kei na veimaliwai ena loma ni yabaki rua ni veivakarautaki e Nasinu.

O Nasinu a donumaka mai e so na veiveisau lelevu ni bera ni qai mai Koronivuli ni Vuli Qasenivuli.

Ena lewa vakaturaga kei na gagadre ni Bose Levu Vakaturaga me dua na koronivuli ni Turaga, a digitaki kina o Nasinu ka vakatokayacataki me o Queen Victoria School, ka kilai me o Vulinitu . Kacabote na iKarua ni Valu Levu ni Vuravura, lewa na Matanitu me sa Valenibula ni Mataivalu o Nasinu ka toki na Vulinitu iNanukuloa mai Ra.

Ni mai cava na ivalu, tauyavu vou o Nasinu me sa Koronivuli ni Vuli Qasenivuli ka donumaka na noqu curu yani.

Era dau taqomaki sara vakavinaka na goneyalewa ena nodra bukebuke o Delainamasi. E viri wavoki na bai waya votovotoa ka rua ga na kena matamata, lokataki ena veiyakavi ka dolavi ena veimataka.

Na veitaravi ni waya e vovoleka ga ni sega ni dara rawa kina na manivusi.

E dua na itavi keimami dau lesi kina na tagane ena veigauna ni kana kece sara, o ya me keimami dau taki kedra ikatalau, ivakasigalevu kei na ivakayakavi, keimami dau yaco ga e matamata, biu koto na kedra me ra qai mai kauta ga.

Sa dua na veivakaocai levu ka ra vakalolomataki kina na yalewa. A daumaka cake beka me keimami sa kakua tale ga ni vuli vata, ia, o ya sa na bau ca toka vei ira na so.

E levu na ka keimami a sota kaya e Nasinu. O au mada ga, au sa qai mai rairai vakacauravou ka tekivu talega kina na vaqaseqasea kei na vakilakila.

O Nasinu na koronivuli ni dua na cakacaka dokai ka tu vata kaya na kena itovo kei na ivakarau; ni o Qasenivuli, o sa nodra iloilo na nona gonevuli, na iloilo e bulia na tamata me tagane.

Ni cava na yabaki ni veivakarautaki, sa tu sara ga vei au na lewa ni noqu na kavetanitaka noqu waqa, me ra na cabe bula kina ki vanua na lewe ni waqa, o ira na gonevuli.

Na ivola ni bula

Sa dua na ka dredre na veitalatala, vakabibi vei ira era sa mai veidredreti tiko.

Ena iotioti ni bogi sa mai soli kina na ivola ni cakacaka, o ya sa noqu iVola ni Bula.

O au mada ga, au vakila ni sa oti ena bogi o ya na noqu okati tu vagonevuli ka sa tasere na ivau meu dewava yani na bula vakatamatabula.

Au sa qasenivuli ka sa na tekivu sara ga ena Janueri ni yabaki ka tarava na noqu liga batabata - TINIKARUA NA PAODI dua na vula. Sa na tawa na taga ka teqa na liga, ni ena loma ni rua na yabaki e Nasinu keimami a dau taura tiko ga kina e TINI NA SILINI ena veivula, ia sa rauta ga na yaloyalo ena Laileki, se na danisi mai na Liki Olo mai Turaki, se na Sanata Ana mai Vale Vatu; lekaleka ga na tolo ni sala ni vaqataki na taubale lesu ena taga pinati se qulaqula, ni sisiveni ga.

Ena bogi ni Tauri iVola, keimami a taura talega kina na neimami ilesilesi. O au, ki na koronivuli ni Tikina o Lekutu mai Bua, na Lekutu District School, Bua, Vanua Levu. Sa vakavakarau na soko ka ia na vakasosolo ena gauna ni sereki.

Mai na koro era sa tekivu kacivi au, 'Qasenivuli', ena veivanua tale e so, 'Masita'.

Au sa bau dua toka na ka, o au, o ya, 'sa dua na ka dina', niu se qai isevu ni qasenivuli ena noqu koro.

Ena iotioti ni macawa ni Janueri, 1953, au a vodo kina ena MV Moala, na waqa vanarua nei Boni Vilive.

O ya sara tale ga me se qai imatai ni noqu soko wasa. Keimami a soko bogi. Au a vakadavodavo tu ena noqu rumu ka via lutu toka noqu moce.

A qai vakayadrati au ga ni sa gederaki au na ua mai Nasilai. Sa sega tale ni rawa na moce me yacova ni kida na mataka.

Ena yakavi ni siga ka tarava sa kabi na waqa mai Nabouwalu, era sobu na vasidia kei na kako, cavuikelekele tale ka lai moce ena toba o Bua, donumaka na yanuyanu o Lekubi.

Sa dua na ka vakaciriloloma na vakasarava tu na veidelana sigasiga kei na kena veiqakilo karakarawa ni muanivanua o Bua.

Oqo gona na veibaravi era dau sokota mai na waqa lacavakababa me ra mai volia na yasi e rogo kina o Cakaunitabua ena ikatinikaciwa ni senitiuri. Cavuikelekele tale na waqa ka sokovolita na ucuna o Naivaka, ka votu vinaka tu mai na icurucuru o Matanimaqe, , na vatuloa e vaka na mata ni maqe ni raici vakababa yani.

Ia keimami a siviti Naicobocobo yani, na ucuna nei Naqanaqa na tuwawa e dau delakautaki ira na dawai balavu ena nodra ilakolako cake ki Balawaviriki mai Udu.

Ni sa sokovoliti o Naivaka me gole cake ki na vualiku na muaturaga sa ra ciriciri vakaveitaravi tu mai na veiyanuyanu, ka sa soko maliwa yani na waqa me o Vanua Levu ki na imatau.

Na imatai o Yaqaga, ni sivi ga sa sekavula koto mai liu na nuku vulavula kei Galoa, ka ukucavu tu ena kena salusalu damudamu, na sekoula ni Siganisucu kei na tawase ni yabaki. Sa dina, sa rauta me dau seretaki na yanuyanu oqo:

'Veisekoula o lomai Galoa

Au domona lo toka!'

E liu ga sa ciri koro o Tavea, mai wai na Bainivualiku, na cakau vidogo balavu e davo vakamuria cake na kedrau baravi babasiga o Bua kei Macuata. Ia , sa kele koso na MV Moala, keirau sobu ki na velovelo kei na noqu iyaya me sa curumi yani na drekeniwai o Lekutu, ka kele yani ki Votua, na koro e toka kina na noqu koro ni cakacaka.

( Ena qai tomani tale ena macawa mai oqo ni sa tekivu na vuli mai Votua, Bua).

lE nanuma na Lololo ni Vanua (Institute) ni bibi na kena vakasokumuni, maroroi, ka volai vakavinaka, ka da vola sara ga na itaukei, na veitukutuku me baleti keda, na noda vosa kei na itovo, itukuni, tukutuku makawa (history), cakacaka ni liga se kakana, meke, sere, serekali, kei na bula raraba,

Sa noda itavi bibi na maroroya, vakabulabulataka, vakadewataka vei ira na luveda ena kena volai vakaivola na keda itukutuku me kua kina ni yali vakatotolo na veika eda vakamareqeta na itaukei.

E nuitaki ni na taleitaki na veiulutaga bibi e volai tu ena 'Vuku ni Vanua' ka na vinaka cake sara ke vakauqeti keda me da dui vola na keda itukutuku ena vosa eda sucu kaya mai.

Na Lololo ni Vanua e dola raraba tu vei keda kece na lewenivanua, ena vakatagedegede ni bula se vakatagedegede ni vuli cava ga eda tu kina.

Ke dua na vakatataro me baleta na ivola oqo, o ni rawa ni veitaratara yani kei na Lololo ni Vanua (Institute) ena valenivolavola ni Qasenivuli iTaukei:

68 Knollys Street, GPO Box 14464, Suva.

Talevoni 3310885, 944555, 7182858.

Meli Livaliva: iislololo@fta.org.fj

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.