Gumatua o Dori mai Nubu ena tei dovu VILIAME ODRO | Monday, June 19, 2017

NODA Railesu e na macawa oqo e da na wilika kina e dua na i Taukei gugumatua e na tei dovu.

Ni tei wilika sara yani na i tukutuku ka a tabaki e na yabaki 1965 e na noda veva ni i Taukei oqo na Na i Lalakai:

Sa tekivu na ta dovu mai Labasa e na macawa sa oti ni sa yavala tale kina na i qaqi.

E dua na loga ni dovu ka liu na kena ta, e a taukena e dua na i Taukei, ka sa dua na i vakaraitaki vinaka na nona cakacaka vei ira na dauteidovu tale e so.

Oqo ko Kalivate Dori mai na koro ko Nubu, e na Tikina ko Macuata, ka sa vakawati talega na turaga yabaki 39 oqo.

E teidovu tiko o Kalivate e na dua na vanua bucabuca volekata na nona koro ka viavia rauta toka ni 35 na maile na kena yawa mai na i qaqi ni suka.

E nauma tiko o Kalivate ni sa na rawa ni rawata me vakauta ki na i qaqi e na yabaki oqo e 600 na tani dovu, ka lailai walega vakalailai mai na kena levu ka a rawata e na yabaki sa oti, a ya e 683 na tani.

A tekivu tei dovu ko Kalivate e na vanua vou ka taura e na yabaki 1937 ni sa biuta mai na nona koro, ka me sa la?ki qara na nona bula e na tiki ni qele ka lisitaka rawa mai na Mata Bose ni Qele Maroroi me 15 na yabaki na kena dede ka na rawa talega ni vakavoutaki.

Ni oti ga e dua na yabaki sa rawata sara ko Kalivate e 44 na tani me kauta yani ki na i qaqi ka sa i koya oqori na vuna ka sa qai solia tale kina na kabani ni suka e na dua na gauna e muri na nona i votavota e 59 na tani, ka toroi cake tale ki na 134 na tani e na 1964.

Ko Kalivate e dua na lewe ni i lala dau vakavodo dovu ni sa ta oti, ka ni yawa sara toka na sala ni qaqi mai na vanua ka tiko kina na nona loga ni dovu.

Na kena i rairai ni sa rawa ni rawata ko Kalivate 18.7 na tani dua na eka mai na 361 na eka ka sa tea rawa tu e na gauna oqo, ni vakatautauvatataki ki na kena i vakarau raraba e 23 na tani dua na eka me baleta na vanua ni tei dovu kece mai Wainikoro ka vakatalega na ka e rawa mai kina. Na kena vakatautauvata raraba ni dovu ka rawa mai na vanua ni tei dovu ka dau vakavodoki mai kina na lori e rauta e 18.6 na tani.

E a tekivu cakacaka ko Kalivate ni a sa sega sara tu ga vua na i lavo, ia, e na gauna oqo e sa taukena tu e dua na vale kau vinaka rua na kena rumu ka a tara tiko mai vakamalua e na rua na yabaki ni sa tikora kina na nona vanua vou ni teitei.

E na yabaki sa oti e a volia e dua na terekita kei na dua na qiqi ni vakavodo i yaya (trailer) me qarava kina na nona i teitei ka sa dua na i vakaraitaki vinaka ni dauteidovu , ka dodonu me ra vakatotomuria na dauteidovu tale e so e na nona cakacaka vinaka ka gugumatua. Era tiko mai na vanua ni dau tei dovu mai Wainikoro e rauta ni ra lewe 20 na i taukei dau tei dovu e na kena vakayacori tiko na tei dovu e kea.

E rauta ni dua-na-i-katolu vei ira era qarava vinaka na nodra tei dovu, ia, e sega ga ni dua me ucui Kalivate e na levu ni dovu e rawata.

E so vei ira era sega mada ga ni rawata na i lesilesi ni dovu ka soli vei ira mai na kabani.

E dua e sa lesu tale na vanua e taura tu, ki na qele maroroi e na yabaki 1961. Era a rawata na kai idia ka ra tawana toka na vanua ko ya e na yabaki 1962 e 159 na tani dovu ni bera ni ra qai taura tale na i Taukei.

E na yabaki vata ga o ya e ra a rawata kina na i taukei ni qele e 29 walega na tani dovu, ia a qai muria oqoe rauta tale e 167 na tani e na yabaki 1963, ka 87 na tani e na yabaki sa oti.

E a vuli ko Kalivate e na koronivuli mai Nubu, ka qai curu ki na Mataivalu Cakacaka e na 1939. Oti e a qai toki yani ki na i ka 4 ni Mataivalu ni Viti.

A la?ki tiko ga mai nona koro ko Kalivate e na gauna ka suka kina mai na mataivalu e na 1943 me yacova na gauna ka sa qai la?ki taura kina na tiki ni qele ka soli vua ka sa teitei tiko kina e daidai.

Ni vakamacala ko Kalivate me baleta na nona i teitei, a kaya ni rawata vakavinaka sara na nona cakacaka e na nodra veivuke vua ko ira ka ra teitei vata tu, vakabibi sara ga vei Ram Charan, na saratari ni i lala ka lewena tiko.

A vukei koya sara vakalevu ko Charan e na gauna ka se qai tauyavutaka kina na nona i teitei e na i yaya ni i teitei kei na i lavo, ka kaya ko Kalivate ni a yaco rawa ga ko ya e na nodrau veidinadinati vakairau.

Sa nanuma tiko ko Kalivate me na toroya cake sara na i vakarau ni nona qarava na nona i teitei e na veiyabaki sa tu e matana.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.