Na veimataqali damu VILIAME ODRO | Monday, August 7, 2017

ESA koto oqo e ra nai tukutuku kei na i vakasala ni veimataqali ika kei na sasalu ni noda qoliqoli ka veivuke vei kemuni na dauqoli mo na vulica kina na veika bibi e dodonu mo ni cakava ena gauna ni qoli kei na kena lawa ka vakarautaka na SPC (www.spc.int) ni rau sa veitaratara vata kei na LMMA Network (www.lmmanetwork.org), ni wiliwili sara yani.

Na veimataqali damu kei na vanua era vakawa kina

Na vuvale ika na damu e sivia e 100 na kena veimataqali ka ra kilai me damu ni vanua katakata se sega sara ni katakata.

E levu na veimataqali damu ka dau dikevi e na i qoliqoli ni veiyanuyanu ena Pasifika era wili tiko me mataqali damu roka damudamu ka 60 na kena veimataqali.

E dua vei ira na mataqali damu ka rabailevu na nodra veitosoyaki e na Pasifika sai koya na damu karakarawa ka 30 na senitimita na kena balavu.

Na mataqali damu oqo e kunei vakalevu e na veiyanuyanu ena Pasifika ka tekivu vakawa mai Hawaii ena 1950.

Na veivanua era susu kina kei na nodra i kanakana

Dina ga ni levu vei ira na damu era bula tiko e na veicakau lase, eso na kena mataqali era laurai e na veigusu ni uciwai ka sa veiwaki kina na waitui kei na wai dranu.

Eso na luve ni damu lalai era tiko ena co ni waitui ka nukunuku vakalevu, ia o ira na damu lelevu era tiko ena veicakau lase. E levu na veimataqali damu era qeleqeleni vakalevu wavokita na veicakau lase e na siga.

O ira na damu era dau kana ika, qari, ura kei na baca ni waitui. Era laukana talega mai vei ira na ika lelevu cake.

E na so na vanua, eso na kena mataqali me vaka na damu tavutono damudamu era vakavuna na gaga (me laurai ena veitukutuku ka idusidusi sa vakarautaki oti tu).

Na noda vakasucu kei na i vakarau ni nodra bula

O ira na damu eso era damu tagane ka so era damu yalewa.

O ira na mataqali lalai, e 4 ga na yabaki na balavu ni nodra bula kei na damu lelevu e sivia na 15 na yabaki.

E levu na damu ka da kila levu era tubu me 25 ki na 35 na senitimita me ra yacova kina na gauna ni nodra vakasucu, oqo e rauta ni 45 na pasede ni vakarau ni yago ni damu lelevu.

O ira na damu era dau vakasucu ena loma ni yabaki taucoko e na vanua e katakata cake kina na wai ia e donuya tiko na vula i katakata ia na wai e via batabata toka.

E levu na damu era toso yani vakayawa ki na vanua sa ra digitaka e na yasa ni cakau se i curucuru me ra vakasucu kina rauta tiko na gauna ni dua na vula vou.

Ena gauna ni nodra vakasucu, o ira na damu yalewa era vakalutu yaloka (levu na gauna e sivia e 1 na milioni) ka ra veiwaki vata kei na wai era biuta mai na damu tagane.

E levu vei ira na damu ni veicakau e vakacusu ena loma ni dua se rua na siga me ra luve ni damu lalai sara, ka ra ciri voli ena kui ni waitui me rauta e 1 na vula.

E lailai mai na dua e na veiyaudolu na luve ni ika lalai oqo e na bula ka na vakaitikotiko e na dua na cakau.

E lailai mai na dua ena veiaydrau na luve ni ika lalai ena bula tiko ena loma ni 3 ki na 8 na yabaki me yacova yani na gauna sa tu donu kina nodra bula me ra vakasucu.

Na i vakarau ni qoli

O ira na damu era dau qolivi e na batinisiwa kei na wainisiwa bacani ka rawa tale ga ni vakayagataki na moto, dai kei na lawa vakaduri.

E levu na damu era dau qolivi e na gauna era kumukumuni kina me ra vakasucu.

Na mataqali qoli vakaoqo e dau vakacaca vakalevu ka ra vakavuna na qolivi ni ika lalai, ka levu vei ira era rawa ni ra tubu cake me ra qai qolivi e na veiyabaki mai muri.

Na i vakarau ni veiqaravi kei na veika ka rawa ni vakayacori

Na kena yalani na lelevu ni damu me qolivi esa vakayacori tiko ena so na vanua (me vaka na damu e 30 na senitimita na kena balavu mai gusuna ki na veimama ni buina).

Ia, se mataqali damu vakacava me yalani na kena lelevu, e sega ni dau vakaraitaki toka.

Ni laurai vata na duidui levu ni veimataqali damu, e vaka e sega ni yaga vakalevu soti na lawa oqo ena kedra taqomaki na damu lelevu cake.

Na yalani ni lelevu ni damu me vakayagataki ga e na veimataqali damu yadudua.

Eso na matanitu era yalana nai vakarau ni qoli me vakayagataki, me na siwa wale ga.

Na yalani ni wiliwili ni taga ika e vaka e sega soti sara ni veiraurau kei na qoliqoli ka taqomaki vakoro.

Na i qoliqoli vakatabui e rawa ni tauyavutaki, ia o ira na mataqali damu era veitosoyaki vakayawa ki na vanua ni nodra vakasucu e na sega ni taqomaki ira.

Ia, na gauna ni nodra kumukumuni vata m era vakasucu na damu, sa rawa ni caka na veika oqo:

lvakatabui na qoli e na gauna ni kumukumuni me ra vakasucu na damu ka rawa ni vakayacori kina e vica na vakatatabu leleka (me 3 se 4 na siga) rauta tiko na gauna ni vula vou (full moon) ka vakatau tiko se mataqali damu cava;

lvakatabui na vanua ni kumukumuni ni vakasucu ka sa kilai tiko.

Na veika me kuri kina na cakacaka me qaravi:

lme tokoni na yalani ni lelevu ni ika me qolivi, se (kevaka e sega) me lewai na yalani ni lelevu ni ika me qolivi mai vei ira na lewenivanua, me rauta ni 50 na pasede na lelevu ni ika e na kena i vakatagedegede e cake duadua;

lvakalailaitaki na mata ni lawa vakaduri mai na waya vivi me rawa ni ra dro yani na ika lalai me ra tubu ka vakaluveni tale.

Ena qai tomani tale yani

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.