Matai ena veicaqe e Naililili WASEVINA VATULOKA, | Monday, August 7, 2017

ESA mai vakacavari tiko ena macawa oqo na i talanoa me baleti Naililili, kei na veika e dau rogo kina na vanua oqo ena yasana o Rewa. Ni wiliwili sara yani.

Na vuli curu e bure

E dua na veivakatoroicaketaki levu vakaitikotiko e a rawa talega mai na nodra qaravi ira ga vakataki ira na gonevuli era a curu e bure.

Ra vulica na vakasavasavataka na lomanibai, lomanivale, na yalodra kei na lomadra, kei na veika ni vuli mai valenivuli.

Me vaka ni ra a mai vuli talega e ke na gone mai na veiyasana e Viti, ka dau soli na sitivikiti ni cakacaka mai na kalasi e cake, e lewe levu na itaukei ni cakacaka era vinakata me ra vuli yani e Naililili o ira era dau kere cakacaka ena nodra vanua ni cakacaka.

Na vuli e valenivuli

Ni ra lesu na gonevuli ki na nodra dui matavuvale ena gauna ni sereki, era sa dau laki wasea vei ira na wekadra na veika era vulica yani; qori e vakatotolotaka vakalevu sara nodra rawata na inaki ni nodra cakacaka na Varanise e Naililili.

Na i sausau e Naililili.

E dai sa vakatakilai koya tu o Naililili me vanua ni veivakatoroicaketaki vakayago, vakayalo, ka vakaitikotiko talega. E sa tuvani koto oqo e ra e vica na ka e sa vakavotukanataki rawa e Naililili:- Na iyaya ni valenilotu simede levu e Naililili era a usa ga mai na itaukei mai na veikoro voleka. Era dui cau mai na veikoro ena kau a vakayagataki. Na nukunuku e a kilumi mai Mataisuva ka usa mai ena boto vata kei na lase ka qai mai vavi ka uli me boro e na vatu me dregata vata na simede kei na duru.

Na iukuuku ni valenilotu, na iloilo rokataki ni valenilotu vakatalega kina na ivakatakarakara kei na lali levu, era a kauta ga mai na Bete ni Varanise. E a qai tara e dua na vale balavu me vale ga ni lali levu qo. Ni sa oti na tara ni valenilotu levu qo, sa mai nodra isarasara tu ena vanua bucabuca ni bati ni wai levu na Rewa.

Na Koronivuli

Mai na kena tauyavu era a qarava na cicivaki ni koronivuli na bete ni Katolika.  Na kena wali nodra leqa na lewe ni tikotiko e dau namaki ena veisiga ka ni ra qasenivuli mai na veimatatamata duidui na kena qasenivuli; na Varanise, Itali, kei na Bolatagane.

Na iyaya ni vuli era vakarautaka sara ga na bete ni Varanise, ka a sauma ga na lotu na kena vakau mai ki Viti.

E rua na kena bure lelevu; ka nodra na gone yalewa kei na nodra na gone tagane. Era dau vakasaqa, loba sucu me ikatalau, ka qarava na veitavi tale e so e veisiga o ira na gonevuli curu e bure.

Era vulica ka vakayagataka na vosa vakaLatina, ka laga sere talega vakaLatina.  Sai ratou qo na imatai ni qasenivuli (I)Baraca Priestly (Itali), Antonio (Varanise), Reedo (Varanise), kei Bukener (Varanise) vei ira na turaga, kei Sisita Rudi (Varanise), Valenitino (Varanise), Aqela (Bolatagane) kei Koleta (Varanise) vei ira na marama.

Sa qoroi na nodratou igu ena veiqaravi levu ka sa vakamawe tu qo, sini e Rewa

Misini ni tabaivola

A vakayagataki tale ga e Naililili e dua na imatai ni misini ni tabaivola ka yaco mai Viti. Ni sa digitaki oti o Naililili me mai tiko kina na misini oqori,

era a qai tokia ki Mataisuva na lewe ni Lotu Wesele ka ni ra a veiletitaka na kena taukeni na misini ena gauna sa taba oti kina na iVola Tabu.

Nodra a lako mai e so na Varanise ena yabaki 1997, era a mai vakayagataka e dua na mataqali kabasi ka vakatakila na vanua a vunitaki tu kina na misini ni tabaivola. A kunei ni bulu tu e loma, loma sara ni qele mai Mataisuva. E talei oqo ni a yaco donumaka sara ga na gauna ni vakadidike nei Lili mai Nailililli.  E nanumi ni nodra veileti na iliuliu ni lotu (Katolika kei na Wesele) a vakavuna nodra a laki buluta mai Mataisuva na kai Rewa na misini oqori ena nodra rarawa. Ratou a tukuna na dau ni talanoa vei Lili ni o ya ga na misini ni tabaivola ka a vakayagataki mai Viwa, Somosomo, kei Lakeba. Ia, ni sa lesu mai ka sa veiletitaki na kena itaukei dina, sa mani vuna na kena laki bulu tu. E ratou a kanaka na soli itukutuku ni kena bulu qori sa

Na rakavi

Ni ratou a qarava tiko na vakataucokotaki ni nodra bula na gone ena koronivuli ni curu e bure oqo, a tekivutaki sara na vakaukauwa yago ena gauna era dau galala kina na gone e Naililili.

Ena dua na gauna vaqori a kauta mai kina e dua na polo ni raka e dua na qasenivuli ka caqeta sara ena gauna a vakaraitaka tiko kina na kena ivakavakayagataki. Mai na sotasota a qai dau vakayacori, ratou kunea kina na Bete na nodra matau na gone ni Viti ena rakavi, ka sa yaco oqo me toqa vakamatata tu na yaca iViti ena mape kei vuravura na qito oqo.

Na paipo ni wai

Na Turaga Roko Tui Dreketi era a kila nodra cakacaka vakaukauwa na nodra lewenivanua ena gauna o ya, ra sa qai vinakata me ra vakamarautaki ira, ka vakavinavinakataki ira talega.

Era a qai vakadrodroya mai Laqere na wai me mai cegu mada e liu e Naililili na paipo ni bera ni qai vakaidrodroi yani ki na veikoro e Rewa.

A kanaka o Tukaqu Eroni ni a segai ni veiyalayalati kei na Matanitu na Turaga Roko Tui Dreketi ena kena qaravi na ka oqori. Era a vinakata saraga me nodra cau vei ira nodra lewe ni vanua me baleta na itavi levu era a sa qarava oti e Nailili. Sa mai rawa na veivakatoroicaketaki e a navuca na Lotu Katolika kei iratou na veiqaravi e Naililili.

E sa tara na valenivuli kei na bure vivinaka me ra vuli kina na lewe ni vanua kei ira na veiwekani kei Rewa ena vuku ni vakabauta va-Karisito. Sa soli na sitivikiti me ivakadinadina ni vakatagedegede ni vuli.

Ra sa rawata na tiko bulabula kei na veisaututaki o ira na sa vuli, ka ra curu e bure na gone vuli ka ra rawata na kena veiqaravi.  Era sa mai rawata me ra bula vata na lewe ni veiyasana ena bure e Naililili; qori a sini dau yaco tu e liu.

Sa oti na veikanikani. Sa vakavinakataki na qele a sa benuci tu ena dra e liu.  Sa toso mai na yalo ni veivakalougatataki kivei ira na lewe ni vanua raraba.  Sa dua na valenilotu levu ka totoka; na imatai ni valenilotu simede levu e Viti. Sa vulici ka kilai na qito rakavi.

A mai vakayagataki na misini levu ni tabaivola. Sa vakadrodroi mai ki Naililili na wai ena paipo me vaka na yalo vinaka kei na veivakalougatataki ni Kalou.

Sa vua na veiqaravi mai Naililili ena veitabana kece sara ni bula: ena bula vakayago, vakaitikotiko, vakavakasama, vakailavo, kei na bula vakayalo tale ga.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.