Me da kidava na i yau bula VILIAME GAVOKA | Monday, September 11, 2017

Update: 10:57AM E na rua na macawa veitarataravi, au cauraka tiko kina meda kila na vei yau cava eso era sa tu sara tu ga oqo e matada, ka dodonu meda vakailavotaki kina.

Me vaka e vakaraitaka tiko na matanitu e daidai, ni sa vitu vata na yabaki na kena tubu vakailavo tiko na noda vanua, ka sa yacova sara tiko ga yani oqo e tini na bilioni na dola ($10 billion), na GDP kei Viti. 

Oqo ni sosoqoni vata na vakaiyagataki lavo kece ena noda vanua ena veisiga. Ena dau kilai tani ga e dua na matanitu se vakacava nona GDP, ia, e Viti esa vakaitamera sara me vakatautauvatani kei ira na wekada ena ceva ni Pasifika.

Sai koya sara ga na GDP e daidai e i yau kei Viti, ka dodonu meda sasagataka me noda e dua na kena wasewase vinaka. 

Eda se bera sara ni tauca dina na kena vinaka vei keda, ka vaka me nodra ga vakalevu o ira na wekada mata tamata tale eso ena noda vanua.

Meda kakua ni nanuma tiko ni na kacabote ena dua na siga na i yau; sa i koya sara ga sa tu oqo. 

Au vakananumi keda tale ki na veika e vakatututaka o Prime Minister Lee Kuan Yew, e Singapore ena Noveba ni 1988. 

Oqo ni oti na vuaviri ka gadreva o Viti me veisau na yavu-ni-vakavulewa. 

E a tokani vinaka nei Viti na turaga oqo, ka dau veivuke sara vakalevu. E a kaya meda kakua ni leqataka vakalevu na yavu-ni-vakavulewa ni na sega ni kauta mai na bula veilomani kei na sautu; meda vakailavotaka ga na kawa iTaukei, ni vu ni leqa na noda dravudravua.

E dina taucoko na veika e vakaraitaka oya na wekadatou oqo na Prime Minister kei Singapore; ka ni sa i ka va ni yavu-ni-vakavulewa esa ologi keda tiko e daidai, ia, eda se dravudravua ga na kawa iTaukei.

Eda gadreva na veivuke ena kena e vakaitamera. 

Meda kakua ni madua na tukuna cake se yalo lailai ena noda cauraka tiko na tikina oqo.

Ena tabana ni vakayagataki ni yau bula, me vaka na wai e Vaturu; eratou taura wale tikoga e $24.00 dua na eka na Itaukei ni qele e Vaturu ena ciwa na udolu na eka e tagavi kina na wai. 

Oqo e rauta ga e rua na udolu tini ka va na udolu na dola ($214,000.00) me nodratou na tolu na mataqali. Ia, na wai era gunu kina e sivia e rua na drau na udolu (200,000); na lewe ni vanua, sega ni wili kina o ira na dau ni bisinisi.

Me vakatautauni oqo vata kei ira na dau tei dovu; esa soli vei ira na ka ni veivuke ka rauta e va na drau na milioni na dola ($400,000,000.00) ena loma ni tini na yabaki sa oti. 

E kainaki ni dovu era bula kina e rauta e rua na drau na udolu (200,000) na lewe ni vanua. 

E dodonu mera tokoni me vaka ni vakailavotaka na noda vanua; ia, e vaka talega kina na nodratou qele vakaitamera e Vaturu, ka vakabulai keda tiko, ka vakayacori talega kina na buli yau me bula kina o Viti.

E Vaturu, e sa vakayagataki talega na wai me vakavure livaliva, ia, e sega ni matata tiko kivei iratou na iTaukei ni qele, se dolei tiko vei iratou ena veika vakailavo e rawa ena vakavure livaliva.

Oqo na veika au dau vakabibitaka, oya, me dikevi vakavinaka na veika eda solia tiko na kawa iTaukei me bula kina o Viti, ka meda wasei kina vakavinaka ena i yau e rawati mai kina.

Ena tabana ni teitei eda gadreva na vei misini meda teivaka vakavinaka kina na qele. 

Keirau vodo tiko ena noqu motoka kei na dua na wekaqu ena tikina o Nokonoko e Nadroga ena mawaca sa oti, ka keirau raica na nodra i teitei lelevu o ira na wekada na Jaina kei na Idia. 

Ni´┐Żu tarogi koya, e tukuna ni sa duatani ga na nodra misini o ira na wekada oqo, ka rawa kina na teiteivaki e totoka ka vakaitamera.

O keda meda vukei ena vakamisinitaki. 

Era vuqa sara na vei tiki ni qele vivinaka eso era sa tubua tu ka gadrevi mera samaki, ia, era na rawa ga ena kena misini e veiganiti. 

Oqo e dina ena i tei kecega, kei na veiyasana kece sara, wili kina na dovu. Keitou sa dau cauraka oqo e Palimedi me vakalevutaki na veivuke vei keda ena teitei.

E viti e daidai e tini karua ga na pasede (12 na pasede) na veivuke ni yau e rawa mai ena teitei ki na GDP (contribution to GDP). Ena saravanua e voleka ni vasagavulu na pasede (40 na pasede). 

Kevaka eda gumatua na teitei ena veivukei ni veivakamisinitaki, ena tubu na GDP, ka vakailavotaki keda na kawa itaukei.

Ena vica tale na tabana, e dodonu me tuvani vakamatau na i dole ni veika bula tale eso e noda ka ra vakayagataki sara tiko vakalevu. E dua na tikina oya na laqere. 

Eso na yasa i Viti era sa rawata mera saumi ena vitu na dola dua na kubiki ($7.00 per cubic), ia, eso era sa rawata tiko e ciwa na dola ($9.00). 

Meda vakaraitaka ni dodonu me tuvani vakamatau, ka noda na kena e levu duadua.

Kivei ira na iTaukei ni kau, e se dua tiko ga na i sau ni kau ka sa vica vata mai oqo na yabaki. Ia, ena veisiga, era raica tiko e vuqa vaka vuqa na lori ni kau era mai dre kau tiko.

Na veika kece oqo, keitou sa cauraka tiko e Palimedi, ia, meda kakua talega ni galu ena veitikina kece eda rawa ni rogoci kina.

E noda gagadre kece meda vakailavotaki vakavinaka na kawa iTaukei, ena qai cecere kina na bula sautu e Viti.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.