Vakabulai o Waya VILIAME ODRO | Monday, December 4, 2017

NA NODA Railesu e na macawa oqo e da na wilika kina na kena veitauvi na mate taka levu na misila e na yabaki 1918.

Ni wilika sara mada yani na i tukutuku ka a tabaki e na Na i Lalakai e na yabaki 1979:

Na kena vinakati me vakayacori na masumasu e na yanuyanui ko Waya, a basika mai vei Ratu Iliesa Naivalu, ka ni a volavola vua na tuakana ko Ratu Jone Naivalu, na Saubuli na Tui Waya e na gauna o ya, ka nodrau i tubutubu na Tui Waya e na gauna oqo, ko Ratu Nalotonidave Naivalu kei Ratu Serupepeli Naivalu.

A vuli tiko ki Davuilevu ko Ratu Iliesa Naivalu kei ira tale e so na gone ni Waya.

E a vola vei tuakana ni sa rogo mai na i tukutuku ni kena veitauvi voli e dua na mate rerevaki ka yacana na misila.

E sega ni dua na kena i wali, ka kena i wali duadua ga na lotu.

E na gauna e sa taura kina na i vola ko Ratu Jona Naivalu, sa sega tale ni qai wawa ka sa volavola sara vua na Buli Waya e na gauna o ya ko Tomasi Sanayavi ka vakaroti koya me kacivi totolo e dua na Bose ni Tikina.

E na Bose ni Tikina kacivi oqo, e sa qai vakaraitaka kina na Tui Waya na i tukutuku ni kena sa dewa voli e Viti Levu na mate rerevaki na misila.

Na i ka 10/11/79, oqo na siga ka na sega ni guilecavi vakarawarawa vei ira na turaga, marama, cauravou, gone yalewa kei ira na i solisoli mai na yanuyanu ko Waya e na yatu Yasawa ka ni a mai cereka kina na Minisita ni Leiba, ko Ratu Deve Toganivalu na vatu ni vakananumi ni nodra a bula mai e na misila levu ni yabaki 1918 ko ira na nodra qase.

Ko Waya era okati tiko kina e lima na koro; Yalobi, Natawa, Wayalevu, Nalauwaki kei Namara.

E na gauna ni misila levu o ya, a ravuravu sara kina vakaca e na noda vanua, ka ra mate kina e udoku vaka udolu na tamata.

E na i tukutuku ni noda vanua oqo ko Viti, e bau cavuti koto kina ni misila levu oqo e dua na leqa ka tarai keda mai na gauna o ya me yacova mai e daidai ni levu sara kina na i wiliwili ni tamata era mate kina.

Ia, vei ira na yanuyanu ko Waya era a okata na nodra vakabulai mai na mate levu ko ya, ni veivakabulai ka cakacaka mana ga kina na Kalou.

SEGA NA I WALI

E na gauna sa tarai Viti mai kina na misila, sa rogovaki yani ki na veiyasai Viti ka se bera ni dewa yani kina na mate oqo, ni sega ni dua na kena i wali.

Na tamata ga e sa tauvi koya, e sa kacivi koya sara tiko ga mai na vale katudua.

Ni sa rogovaki yani ki na yanuyanu ko Waya nai rogorogo rerevaki ni veivakamatei ni misila oqo, ka vakakina ni kena kainaki ni sega tale ni dua na kena wainimate, era sa qai soqoni vata na turaga ni vanua mai na lima na koro, e na yanuyanu ko Waya me ra veivosakitaka na leqa levu sa rogovaki yani vei ira.

MASUMASU

Sa qai lewai e na bose vanua oqo me sa dau vakayacori na lotu e na veisiga, ka me masulaki tiko kina me yalo loloma na Kalou me kakua ni tarai Waya yani na mate rerevaki oqo.

Sa tekivu sara na nodra lotu ka veimasulaki na lewe ni vanua kece e Waya me yalovinaka sara na Kalou me raici ka lomani ko Waya e na mate ni misila levu sa rogovaki tiko yani ki vei ira.

E sega ni mudu na nodra masumasu e na veisiga kece sara, ka caka tiko vaka oqori me yacova ni sa vakanadakui Viti na misila e na yabaki 1918.

VAKAVINAVINAKA

E na gauna sa vakanadakui Viti oti kina na misila, a sega ni bau duabulu na lewe ni koro mai na lima na koro e Waya e mate kina.

Era sa qai mani lewa me vakayacori tale e dua na nodra lotu ni vakavinavinaka.

E na yabaki 1919 sa basika cake kina e dua na vakasama vou me baleta na nodra a vakabulai mai oqo e na misila.

Sa qai lewai e na nodra bose vakavanua me sa dua mada na siga me vakataudeitaki me ra dau vakananuma kina na cakacaka levu sa vakayacora oqo na Kalou vei ira. Era sa qai lewa vata me dau vakayacori e na i ka 17 ni Veverueri na kena vakananumi na siga bibi oqo vei ira, ka ra sa vakatoka me yacana na ?Siga ni Lakosivia?.

A dau vakananumi tikoga mai na yanuyanu ko Waya na i vakananumi ni siga oqo, ia, ni sa toso tiko na gauna ka ra sa vuli mai na luvei Waya, ka sa tekivu talega me biu mai na yavutu, ka ra sa la?ki vakaitikotiko e na veivanua era sa cakacaka kina, e na veikoro lelevu ni noda cakacaka e na noda vanua.

Mai na nodra sa la?ki vakaitikotiko e na veivanua oqo, e sega ni guilecavi kina na sore ni kau ka a bucini mai e na nodra dela ni yavu me baleta na siga bibi ni i vakananumi.

Ena veivanua ni cakacaka me vakataki Lautoka kei Nadi, sa tekivu me tauyavutaki ka buli kina e dua na nodra i soqosoqo, ka cicivaka e dua na kena komiti me baleta na kena vakananumi na siga oqo.

VEIYABAKI

Me tekivu sara mai na yabaki 1919, sa vakananumi tiko mai kina na nodra a vakabulai mai na misila levu me yacova sara mai e daidai.

E na veiyabaki era dau lotu ka vakavinavinaka mai na yanuyanu ko Waya, salavata kei na veisolevuti kei na marau.

Ia, vei ira e na veikoro lelevu ni cakacaka e mani basika cake talega mai kina na vakasama me ra dau vakananuma talega na nodra siga bibi oqo, ka ra sa mani vakayacora tale tikoga kina.

VATU NI VAKANANUMI

E na nodra dau sotavata e na veiyabaki vakaoqo, sa basika cake talega mai kina e dua na vakasama me sa kumuni e dua na i lavo mai vei ira na gone ni Waya, ka ra tu vakacakacaka e na yasayasa vaka-Ra.

E ratou a mani digitaki kina ko Ratu Serupepeli Naivalu, Meciusela Navitio kei Maikeli Sivo me ratou i liuliu ni komiti ni kumuni lavo.

A mani rawa e na nodra kumuni lavo ka dau vakayacori tiko mai, oya e sivia e $3,000,00.

A droinitaka sara na kena peleni e dua na gone ni Waya, ko Apisai Nabou.

Na kena vatu jasipa ka volai kina na mata ni vola, e a la?ki caka sara mai ki Niu Siladi.

E na Siga ni Mate ga ni yabaki oqo, era sa qai veivosaki kina na gone ni Waya, tu vakacakacaka me ra sa la?ki vakaduria na vatu ni vakananumi.

Me vaka ni donumaka tiko na Siga ni Mate, sa qai kuria vakalevu na bibi ni soqo ni la?ki vakaduri kina e dua na vatu me vakavatukanataki ka vakananumi kina na nodra vakabauta na Kalou ko ira na nodra qase e na 61 na yabaki sa oti.

A la?ki duri sara tokaga na i vakananumi e na loma ni bai mai Vale Levu ko Nalotu nona na Turaga na Tui Waya, ko Ratu Nalotonidave Naivalu.

LIMA NA YAVU

Na buli ni vatu ni vakananumi oqo, e buli cake e na lima na yavu me vaka e rawa ni laurai e na kena i yaloyalo.

Na lima na yavu oqori e vakaibalebaletaki tiko ki na nodratou a duavata e na vakabauta e na masumasu ki Vua na Kalou bula me ra vakabulai mai na misila levu.

E na i tukutuku makawa me baleta na yanuyanu ko Waya e na veivakabulai oqo, e kainaki kina ni mana kei na veivakalougatataki ni masumasu ka ra vakayacora tiko mai, era a bau la?ki vakabulai talega kina na gone ni Waya ka ra tiko e na veikoronivuli ka tiko e bure me vakataki Davuilevu.

Ko ira na gone ni Waya oqo era veivuke sara ga e na veiqaravi kei ira tale e so ka ra a vakaitavi e na nodra vukei na vakaleqai e na misila levu.

E na siga e sa mai cereki kina na i vakananumi, era a lako yani na gone kece ni Waya ka ra tu mai na veiyasai Viti, ka vakakina ko ira na turaga kei na marama e na veiyanuyanu tale e so mai na yatu Yasawa.

A vulagi dokai tiko e na siga o ya na Minisita ni Leiba, ko Ratu Deve Toganivalu.

A vakayacori vua na i valavala kece sara ni veiqaravi vakaturaga vakavanua.

E a tubera na i vakasobu ko Setareki Soqo, na i qaloqalovi e a vakacabora ko Uraia Domisi, ka tarava mai oqori na i sevusevu, vakamamaca kei na i wase ni yaqona vakatuaraga.

A liutaka na lotu ko Na i Talatala Paula Vadiga, na i Talatala Qase e na Yatu Yasawa, ka qai dua na nona masu lekaleka na i Talatala e Waya ko Na i Talatala Samisoni Saravere.

A bau tiko talega e na soqo oqo ko Na i Talatala Maika Lacadua kei na i Liuliu ni Mataveitokani mai na Yatu Yasawa ko Taniela Momolevu.

Sa duri oti na vatu ni i vakananumi ni nodra vakabulai na lewe i Waya e na misila levu.

E dina ni a yaco na ka oqo e na 61 na yabaki sa oti, ia, e sa koto vata kaya na i vakananumi oqo e dua na i dusidusi uasivi ni duavata e na vakabauta o koya ka a yaco kina na veivakabulai.

E vaka koto oqo e dua na tiki ni vola mai na i Vola Tabu,?Na veika kece ko dou na kerea e na yacaqu, au na solia vei kemudou?.

Io, ni da kerekere e na yaloda taucoko e na vakabauta, e na soli vei keda.

Oqo na veika e ceuti koto e na vatu ni vakananumi, ?Ai vakananumi ni vakabulai nei Waya mai na Misila Levu ni 1918. A vakabulai ko Waya e na nodra lotu vakatabakidua vua na Kalou na noda Qase me vaka na nodra lewa na noda Turaga.

Vola Tabu: Lako Yani 12:13, ?Ena sega ga ni yacovi kemudou e dua na ka mo dou rusa kina.

Na gauna sara ga oqo era sa vakavakarau tiko kina na lima na koro mai na yanuyanu ko Waya e na kena vakananumi na i ka 100 ni yabaki, ni kena calati ira na misila levu oqo e na kaukauwa ga ni masumasu.

E sa na la?ki vakayacori tiko na soqo bibi oqo, e na koro ko Namara e na yanuyanu ko Waya Lailai, e na siga Vakarauwai, na i ka 17 ni vula ko Veverueri e na yabaki mai oqo (2018).

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.