Soko ena wasa voravora Vola o Na iTalatala ILIESA NAIVALU | Monday, December 4, 2017

NI sa vakacavari na ta ni dua na waqa levu e na kena volau (siliva), sa vakarautaki na kena soqo me marautaki na kena sa mai cava na cakacaka, ka ra vakanamata ki na kena sa vakarau sokotaki na waqa ki na veivanua yawa e na veitabayabaki tawa kilai sa tu mai liu.

E dau kena ivakarau vei ira na Vavalagi me livi ki mua iliu ni waqa na gunu (champaign) maivua na vulagi dokai ni bera ni qai sereki mai kena wa ni tautauri me sa sisi yani ki waitui. Sa qai muria na kena soqo ni marau kei na kana magiti levu.

Au sureti kemuni me da mai raica vata noda bula vakawati me vaka na soko ni dua na waqa ka soko vakayawa sara.

E taura e duabulu na siga me tavo kina na waqa, ia e na taura e drau vakadrau na siga na kena soko tiko na waqa oya kevaka e sega ni yaco koso e dua na leqa vakacala-ka. Na soqo ni vakamau sa vaka na marautaki ni kena tavo ki wai e dua na waqa vou, ka ni taura e dua ga na siga, ia na bula vakawati e nakiti me vicasagavulu na yabaki, vakavo kevaka e sa kasa se luvu ka lutudromu na waqa

Ena rawa ni mai cabe tale e na volau (siliva) na waqa me vakamamacataki, vakavinakataki ka boroi vou, ia sa na sega ni vakaruataki na marau kei na kana magiti a vakayacori e na imatai ni gauna ka a vakacavari taumada kina na kena ta.

E lewe levu na tagane kei na yalewa vakawati era via dreta tiko mai na marau siga dua se bogi dua ni soqo ni vakamau me mai draki tudei ni nodra vakawati, ka vaka era kidroa se veilecayaki ena duidui ni draki era mai sotava enai matai ni vica na yabaki ni nodra tiko vakawati.

Me vakatekivu sara mai na gauna nei Noa ena gauna makawa era sa vakayagataka voli na dausoko e vuqa na ka me nodrai vakatakilakila ni ra soko ena bogi ka vakavuqa ga era vakararavi ki na veikalokalo duidui ni maliwa lala.

Ena gauna oqo, sa vakayagataki ga vakalevu na kabasi ka ra sa vakadabera rawa ni bera ni ra cavuikelekele, era dusia ka toqa ena ivola na vanua me ra lako kina ka kele tale ga kina.

Au raica tiko oqo e Ositerelia ni ra sa vakayagataka tiko na draiva ni motoka e dua na misini lailai era vakatoka me ?navigator.? Oqo e dua vei ira na misini ka ra cakacaka ena veivakauti ni ?satellite? ni maliwa lala ka vakatokai me GPS (Global Positioning System) ka vukei ira na dausoko, pailate kei na draiva.

Na kena ena motoka, e vakadaberi e matai draiva ka vosa sara toka ga na misini ena domo levu me tukuna na vanua me vagolea kina o draiva na motoka. Na ka talei eda raica nona sa cakacaka na misini lailai oqo e na maliwa ni veisala verevereya e loma ni koro lelevu vakataki Serene kei Malevani, e sega vakadua ni cala kevaka e muri donu nona ivakaro. Mo solia donu ga vua na misini na vanua o biubiu kina kei na vanua o via yaco kina.

Sa vakakina na soko ni waqa ni vakawati. Sa ka bibi me matata mada vei keda se evei eda mua kina ka cava sara mada eda vinakata me baleta na noda bula vakawati. Me vakatekivu mai na noda se qai vatavatairalago voli me da vakawati, yacova na siga ni vakawati, eso na ka talei eda sa dau veitalanoataka me vakaoqo se vakaoya na ituvaki ni vakawati eda vinakata.

E dua na ka dredre me da vakadeitaki keda ena dua ga na ka ni kena oqo se kena oya eda vinakata, baleta e duidui na noda dui nanamaki ka duidui talega na vanua e yavutaki mai kina noda nanamaki, e so mai na vuvale era lako mai kina, e so mai na ivola, e so mai na iyaloyalo, eso mai na nodra ivakasala e so, ka so mai na veika era raica vei ira tale e so.

Dina beka ni koto na duidui ena ituvaki ni vakawati eda via sotava, ia sa ka bibi me bau toka mada ga e dua na vanua drau via sasagataka mo drau yacova vata. E na gauna sa dau totolo kina na soko ka sotavi e levu na bolebole sa na yaga me da qarauna de da lecava ni da sa calata na vanua eda via yaco kina.

E levu na vakawati e rawarawa nodra soko e na imatai ni vica na yabaki. Eso na vakawati vou era sa tavo rawa ga ki wai, ia era lai kele tu mada vakadede ka ra sega ni se via soko. Eso tale era via vakatasosoko tu ga e na waqa vakalaca e bati ni nuku ka ra sega ni via lako ki loma ni wasa liwa me ra sota kei na tataba ni cagi se titobu ni wai. E tiko na gauna e tabaki ira vakasauri kina na cagi kaukauwa ka ra luvu koto ga e na bati ni volau era ta kina.

E sega ni dua na dausoko e vakalecalecava na draki duidui ni vuravura me kaya e na dua na gauna ni sega na leqa e na soko. Me vaka eda soko tiko e na dua na wasawasa levu ka vakatulewataki e na draki, sa dodonu me da namaka ni ke mani vakacava sara na vakalidi maravu ni wasawas, ena yaco mai e dua na siga e na veisau na draki ka na yaco me voravora sara.

Veitalia sara na levu ni kila e tu vei kavetani, veitalia na kenadau nei idinia se na kila nei meti kei na nodra cakacaka kaukauwa na kaiwaqa, sa tiki ni bula ni dua na dausoko me namaka ni na yaco mai na veisau ni draki ka na rawa ni vakavuleqa kevaka e sega ni vakarautaki

Oya na vuna era na dau tu vakarau kina na kaiwaqa kece e na veigauna taucoko ni soko. Ena tataba na cagi ka na veitubuyaki na ua lelevu ka vaka na ulunivanua, ena taubi na uca ka na rawa ni tawa na wai ki loma ni waqa. Ia era sa tu vakarau na kaiwaqa me ra veitata kei na veisau ni draki, me ra maroroya na waqa kei ira kece sara na leweniwaqa.

Kevaka o sega ni via sotava na duidui ni draki kece oqori, yalovinaka tiko ga yani mai vanua ka sarasara tiko ga mai dela ni wavu. Ena itutu oqori ko sa sega kina ni tiki ni lakolako ka ia tiko kina oqo na soko.

Kevaka o sega ni via veitata kei na draki duidui ni bula vakawati, kakua ni leqa. Vagaligali sara tu yani e na nomu bula galili ka tu taudua, ka laivi ira na qaqa kei na yalodei me ra veitauriliga matua kei kedra isa ena nodra sokotaka nodra waqa ni vakawati ena wasawasa ni bula.

Au via vakadeitaki kemuni na sa vakawati tiko ni Kalou e bulia na draki kece ga e tu e na noda vuravura levu oqo. E na loma ni vakawati sa vakadabera kina na Turaga na kaukauwa, na vuku kei na yalo me da veitata kina kei na draki duidui e tubu mai.

Na kena sala ga sa okoya na noda veitauriliga vakaveiwatini ena noda toso vata, cakacaka vata ka yalovata, ena noda veilomani, veinanumi, veidokai ka veivakabauti.

E kena vosa na ?veidinadinati? ka kena uto na ?veilomani.? Oqo nai ulutaga eda sa tasereka vakadede enai tekivui ni yabaki oqo ka vakakina e na yabaki sa oti.

E na yaco mai na veisau ni draki; na cagi tataba lalai ka vakakina na cagilaba, na ualoka, na waluvu, na uneune, na covulaca kei na lutu ni yaseyase. E duidui kece nodra lako mai. Ia e na taura e dua na tagane kei na dua na yalewa vakawati ka yavutaki nodrau bula ena veilomani kei na veidinadinati me rau veitaurililigataka vata na kena sotavi na veidraki dredre oqori.

E levu na veiwatini era tatadrataka tu me ra yacova e dua na vanua talei ena nodra bula vakawati, ia e sega ni rau bau veitalanoataka na kena sala kei na veika me rau cakava vata me yacovi ka sotavi donu kina nodrau tatadra.

E sega ni dua vei keda e tekivutaka nona vakawati me biuta koto vakaiyaloyalo e matana na nona gadreva me lai takasa se kavoro nona vakawati. Na vakawati taucoko e tekivu e na dua na delana cere ka gu kece tale ga na yaloda me lai cava e na dua na delana cere cake. Ia e ka ni rarawa ni sega ni vakakina, ka ni vuqa sara e lai kasa koso.

Eda na veitata kei na ua taletale ni bula ena veigauna. E yaco na laba ni cagi, na uneune kei na lutu ni yaseyase ena loma ni noda bula vakawati.

Era matanataki na veidraki duidui oqori e na veileti, na leqa vakailavo, na tauvimate, na vakacegui ni cakacaka, na vakadrecike ni gone, na leqa ni vale kei na veika vakaoya.

Kevaka eda sega ni vakatulewataka tiko vakavinaka na noda soko, eda na vakadromuci e na levu ni cagilaba ena tabaki keda vakasauri ena kena kaukauwa taucoko. Eso e taura ga e siga dua sa ruru tale, ia e vuqa sara e taura toka e dua na gauna balavu me qai ruru.

Ia na ka bibi duadua e na veisau ni draki vakaoqo sa okoya na nodrau veitauriliga matua koto ga koi rau na veiwatini. Na nodrau duavata ga e rau na curuma rawa kina ka lako sivita na leqa kei na dredre kece ga ka veitalia na kena bibi se na kena dede.

E dau talei me da sarava na veitau waqa iota lelevu ka ra dau gole mai vanua lelevu me ra veitau mai ki Viti. E so na iota lelevu e sivia na ono se tini sara na levu ni kena kaiwaqa.

Dina ni ra lewe levu ka duidui, e talei na nodra duavata ena nodra vakayacora na veika e gadrevi vei ira ka vaka ga na toso ni duabulu na tamata.

Sa vakakina na bula vakawati. Ni rau sa duavata na veiwatini me rau veilomani ka rau veidinadinati, sa sega ni vakataratutu ni rau na tauca na marau kei na reki ena nodrau yacova vata tiko na bula vakawati mamarau ka rau vakaivotavota ena kena vakacegu.

E sega ni ka rawarawa na tikina oqo, ia sa ka me rau yalodina kina vakadua na tagane kei na yalewa vakawati. Sa ka me rau vakaitavi vata kina ka me kakua ni oga tiko ga e dua ka vakasavuliga voli ko kenai karua. Na ka vinaka kece ena vakabasikataki ni veitauriligataki e na yalo ni dina kei na loloma.

Au sana yala toka mada eke. Ena macawa mai oqo au na tomana tale yani enai ulutaga ni sokotaki ni bula vakawati ka da na goleva mada kina na italanoa ni waqa vakaitamera na Titanic ka lutu dromu vata kei na vica na drau na pasidia e na lewa cala nei kavetani kei iratou nona vakailesilesi.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.