Na vakasukai ni qele MAI NA TABACAKACAKA I TAUKEI | Monday, December 4, 2017

QO na ikuri ni vakamacala ni Matabose ni Qele Maroroi ni iTaukei me baleta na Vakasuka Qele.

Ena macawa sa oti eda a wilika kina na ivakamacala ni Qele Volivakadua (Freehold), na Qele ni Matanitu (State/Crown Land) kei na Qele ni iTaukei (iTaukei/Native Land).

Ena macawa qo, ena tomani tiko na kena vakamacalataki na wasewasei ni qele e Viti. E va tiko na wasewasei ni qele ena Matabose ni Qele Maroroi ka toka qori na yacadra vakavalagi, na Schedule A, Schedule B kei na State Foreshore.

Ena vakamacalataki tale ga na Qele Kovu.

Qo na ibalebale ni veiwasewase ni qele qori;

Schedule A Lands - qo na qele ka sa kawaboko na kena mataqali, e sa tokitaki ena matanitu me vaka e virikotori ena lawa ni qele na Native Lands Ordinance kei na Native Land Trust Act.

Ena 2002 sa tokitaki lesu na qele qo ki na Matabose ni Qele Maroroi ni iTaukei me sa qele ni itaukei.

Schedule B Lands - qo na qele ka lutu se lala tu ena gauna ni Veitarogivanua taumada me vaka e virikotori ena Native Lands Ordinance kei na Native Lands Act wase 19 (unclaimed /vacant lands).

Sa tokitaki lesu tale i na Matabose ni Qele Maroroi ena 2002 na qele qo ka okati me qele ni itaukei.

State Freehold Lands - qo na qele volivakadua ka volia vakailavo na matanitu mai vei ira era na taukena taumada.

E dua na na iwase levu ni qele qo a volia na matanitu mai na kabani ni Qaqi Suka na Colonial Sugar Refining Company Ltd (CSR).

State Foreshore - qo na qele ka tiko e botoniwai, okati ruarua kina na uciwai kei na waitui ka tekivu mai ena iyalayal ni ualevu (high water mark) ka kauta yani ki cakau me yacova na iyalayala ni vanua o Viti.

Na Matabose ni Qele Maroroi e tomana tiko ga na cakacaka ni kena kovuti na qele ni itaukei me vaka e virikotori ena Wase 15, Tikina e 15 ni Lawatu ni Qele Maroroi ni iTaukei ni 1940.

Na lawa oqo e solia na kaukauwa vua na Matabose me biuta vakatikitiki e dua na wase ni qele ka taukena e dua na mataqali me Qele Tabu se Qele Kovu.

Na qele Kovu e tabu ni lisitaki ka mera vakayagataka na lewe ni mataqali me baleta na nodra bula ena veisiga.

Kevaka oni gadreva me kovuti na kemuni qele, ena gadrevi moni volavola vua na Manidia Levu ni Matabose ni Qele Maroroi se vakalewena na fomu ni kerekere ka tiko ena Matabose ni Qele Maroroi, na Tabana ni Qele Kovu e Suva.

Na ivola se fomu mena qai vakau taumada vua na Roko Tui ena nomuni Valenivolavola ni Yasana me dua mai na nodra ivola ni veitokoni.

Ni sa dikevi oti na kerekere ena valenivolavola ena qai laki butuki na qele me kovuti, laurai na kena ituvaki kei na veika era tu ena delaniqele.

Ena dikevi tale ga na kedra itukutuku na lewe ni mataqali, na iwiliwili ni lewe ni mataqali, na levu ni qele kei na kovukovu era sa taukena rawa tiko.

Ni oti na kena butuki na qele, sa na qai kacivi e dua na dabe ni Mataveivaqaqai ni Qele Kovu ka me na qaravi kina na kena bubuluitaki na itukutuku eso ka gadrevi me kilai ena vuku ni cakacaka ni Kovu Qele.

Ni oti na bubului sa na vakau cake e dua na vakatutu kina Matabose ni Qele Maroroi mena vakataulewa kina.

Na vakatutu sa vakadonuya na matabose esa na qai dau tabaki ena niusiveva kei nai vola tabaki vakamatanitu na Fiji Government Gazette.

Sa vakadonuya na Matabose ni Qele Maroroi ena bose a vakayacori ena i ka 6 ni Sepiteba 2017 eso na vakatutu me kovuti eso na noda qele.

Qo me vaka e virikotori ena Lawatu ni Qele Maroroi ni iTaukei, 1940. Sa toka qori e  cake na yaca ni mataqali kei na qele era kovu. Qo a tabaki ena iTukutuku Tabaki ni Matanitu (Fiji Government Gazette) ena 27/10/2017.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.