E dina ni sotavi na dredre ILIESA NAIVALU | Monday, December 18, 2017

Update: 11:10AM EDA sa na tara tale mada ena macawa oqo na veidredre lelevu ka dau basika ena noda bula ni veimaliwai na veiwatini ka rawa ni tini me dau vorolaka sara noda veidinadinati kevaka e sega ni qarauni se yadravi.

Nai matai ni dredre sa ikoya na itovo ni veitaratara kei na veimaliwai vakaveiwatini (communication) ka tara vakabibi na veika sa koto oqo e ra: 

Na kena imatai sa i koya na nodrau duitutu se veiyawaki na veiwatini e loma ni nodrau bula vakawati. 

Erau tiko vata ga ena dua na vale ka rau wasea vata kedrau kakana kei na nodrau imocemoce, ia e duidui sara tu ga nodrau bula ka rau sega ni veikilaitaka tiko e vuqa na ka e yaco tiko. 

E rui ka dredre me rau wasea se veitalanoataka na dui lomadrau se veika erau gadreva. 

Ni toso tiko na gauna, erau sa na veiyawaki tikoga. Sa na basika eso nai vakarau ka vakavuqa me rau veivakalewai se vakasewasewani koya kadua ni sa basika na veidusi kei na veibeitaki.

Ni rau dui saga me rau sabaya na veika e kaya ko koya kadua, sa na tubu kina ena kedrau maliwa eso nai vakarau ni yalo ni vakadonui koya vakaikoya ka vakavuna me rau vakayawaki rau kina mai vei koya kadua.

Ena dua tale na yasana e rawa ni basika edua nai vakarau ni dredre ena nodrau sa coko na lewe rua ena dua na viritalawalawa ka sa sega kina ni rawa me rau tawasei rau tani mai na so nai valavala ka rau sa tao rawarawa kina.

Ni sa cudrucudru se vakavurea na tiko yavavala edua vei rau, ena laurai ni tovo oqori e cakava sara tale tiko ga okoya kadua. 

Ena nodrau veidusi oqori, e sega ni dua e vakamalumalumutaki koya ka liaca ni okoya ga e vakavuna se vakaitavi sara tiko ga ena leqa ka sa buroro koto ena kedrau maliwa.

Ai karua ni leqa sao koya na dredre ni veimaliwai vakatamata.

Ni rau sa mai vakawati e lewe rua, e rau dui kauta vata mai kei rau nai vakarau ni bula duidui ka sa viavia ruasagavulu na yabaki na kena dede.

E duidui nodrau raica na bula, duidui nai tovo kei nai vakarau, duidui na gagadre ka duidui vakakina nai vakarau ni bula erau siviraki mai kina ena vuku ni vuvale duidui erau lako mai kina.

Ke lomana edua vei rau me vakaduiduile se me kakua ni vakarorogo vei koya kadua, sa na yaco na dredre ka vakavu mai na veika oqo:

(a). Eda sa donumaka edua nai tabagauna ka sa bolei kina vakalevu nai tavi ni tagane kei na yalewa vakawati me vaka a dau kenai vakarau tu mai ena veigauna sa oti.

Ena nodra sa cakacaka saumi e lewe levu noda marama, sa veisautaki kina nai tavi ni tagane kei na yalewa vakawati ka vakauasivi ena veikoro lelevu ni cakacaka.

E dau vakavuqa me tubu e loma ni vale na veilecalecavi qaqa, na veisisivi kei na veivakaduiduile ena vuku ni tikina oqo.

Dina ni rau veidusimaki ko Paula (Efeso 5:21-33; Kolosa 3:18-25) kei Pita ena (Pita 3:1-7) ena vuku ni tutu dodonu ni tagane kei na yalewa e loma ni vuvale vakawati, sa bolei nai vakaro oqori enai bili ni tabatamata vou ni gauna oqo.

(b). Edua na iyau levu e kauta mai ki loma ni vuvale vakawati na tagane se yalewa sa o koya na sautu ni nona tamata ka duatani kina mai vei ira na kena vo. 

Na nona duidui oqori me mai veiraicitaki vata kei kenai sa ka rau qai moica vata toka nodrau bula ni rau sa tomana yani nodrau bula vata ena veisiga.

Nai lakolako oqo sa dodonu me rau tu vakarau me rau laiva se vakacagicagitaka kina eso na ka ena vakalatilati ki na nodrau duavata vakaveiwatini. 

Ia, e dau tubu na dredre kevaka e lomaqa edua vei rau ka sega ni vinakata me dolavi koya ki na veisau.

Ena gauna erau qai tekivu vakawati kina e lewe rua, e dau liwa e loma ni vale edua na bati ni cagi ni veitaleitaki kei na yalo ni rekirekitaki waqa vou ni se curu tu na veilasamaki vagone.

Ni sa toso na veiyabaki ka rau sa laki qase mai na lewe rua, sa dodonu sara me rau sa veisau tale ga ka me rau yacova yani na matua ni bula.

Me rau moici rau toka me toso vata kei na gauna ka me rau veitauriligataka na kena vakadeitaki nodrau i sema vakaveiwatini.

Na kena i katolu sai koya na Lotu. 

Ko Paula sa biuta koto edua nai vakarau ena 2 Koronica 6:14 me ra kakua ni vakawati ko ira era sa vakabauta kei ira era tawa vakabauta (lotu kei na tawalotu).

Ia vei keda eda sa lotu, e vakadinadinataki ni dua tiko na vu ni veimaliwai dredre ena loma ni vuvale sai koya na duidui ni lotu.

Era vakadinadinataka na Dauveituberi mai Mereke ni levu na veiwatini e dredre ni ra vakaduavatataki ira vakai ira ena vuku ni duidui ni lotu era lewena. 

E dau vakawaletaki tu na tikina oqo ena gauna ni veitau ni se bera na vakamau. 

Ia ni sa oti na vakamau ka toso na yabaki, sa na basika tiko na duidui ni rau sa dui dre nodrau mua na lewe rua.

Na kena leqa sa na qai tarai ira na gone, ni ra sa na taiki ena dua na yasa se ra wasei rua me ra gole vei koya na itubutubu era vinakata.

E sega ni cala nai vosavosa o ya �Na vuvale sa dau masu (lotu) vata sa na dau tudei nodratou tu vata.� (A family that worships together always stay together).

Na Lotu sa dua na yavu vinaka ni kena tara cake e dua na vuvale kaukauwa, ia ni rau duidui lotu na veiwatini, sa na yaco tale ga na lotu me vatu levu ka dau lutuma ka talaraka nodrau duavata na veiwatini.

Na kenai ka va sai koya na veika talei ka rau dui vakabibitaka (values).

Na cava soti sara mada e bibi ena bula oqo? Me daru vakayagataka vakacava nodaru gauna kei nai lavo? 

A cava sara mada daru biuta me nodaru takete?

Na veitaro oqo e tara tiko na veika e vakabibitaka e dua me vakaibalebale kina vua na bula.

Ni tautauvata na veika e rau vakabibitaka na veiwatini, ena vakadinadinataki ni buroro ka rairai bulabula nodrau bula vakawati. 

Ia kevaka e veicoqacoqa na veika e rau gadreva se vakabibitaka, ia sa na basika na dredre, vakasa kaukauwa, dui sagai koya kei na veivakalewai.

Kevaka e saga tiko ko marama me ratou bau kana ka vakaisulu vinaka na gone, ia ko Tama e sagai koya ga me marau kei nona i lala ena gunu kei na lasa, sa na kavida na yavu tu ni nodrau bula vakawati.

Se me sasagataka ko Tama na nodratou vuli vinaka na gone ka qai vakasabusabu ko Tina e na voli sasauni kei na sota vakailawalawa, sa na yaco na voca ke rau sega ni walia vakatotolo nodrau duidui.

E vuqa sara na vakawati e mai leqa ni ra sega ni moica rawa vakai ira na duidui ni veika era taleitaka se vakabibitaka. 

E so na gauna ni dau veicoqacoqa na veika erau dui tutaka e dau vakavuqa me vakatubura na lomabibi ke vakalewai nonai vakarau ni rai edua vei rau.

E vakalewai tiko o ya na ka e rui bibi vua ka ni kevaka e sega ni moici vakamalua, sa na vakavurea na yalo ca e lomana ka tete me levu cake.

Kenai kalima sai koya nai lavo. Sa ka bibi vei rau na veiwatini me rau dau veitalanoa sara vakavinaka ena vuku ni lavo ka sa yaga me matata nai sau ni veitaro oqo:

Me na kau mai vei nai lavo me bula kina na vuvale? 

O cei me lewa nai lavo? 

Me vakayagataki vakacava? 

A cava sara mada e gadrevi se dodonu me voli? 

E dodonu li me vakarautaki e dua nai tuvatuva vakailavo (budget) ni vuvale? Me vica me gole ki na lotu, vuli kei na veiogaoga vakaveiwekani?

Me qai vakatulewataki ga vakadodonu nai lavo, me kakua ni sivia na ka eda vinakata ka lailai na ka eda rawata. 

Me da qarauna tale ga me da kakua ni mani bobula ena noda kocova vakasivia nai lavo.

Ena vuku ni leqa ni cakacaka kei na tubu sivia ni sau ni yaya, sa yavalati e vuqa sara na vuvale ena vuku ni gadrevi sivia ni lavo. 

Nai Vola Tabu sa dusia ena 1Timoci 6:10 �Ni sa vu ni ka ca kece ga na daulomana nai lavo� (For money is the root of all evils), era sa daucoko eso a ra sa vakacalai kina ena vakabauta, a ra sa cokai ira sara vakai ira ena yaluma vakavuqa�.

Sa ka bibi kina me da lomavinaka tiko enai lavo sa rawa tiko ka me da masuta na Turaga me tuberi keda ki na kena vakayagataki se me vakatubutaki.

Nai kaono ni dredre sai koya nai bili mai tautuba. 

E levu na leqa ni bula vakawati e mai yaco ena vuku ni kena sa sega ni taqei rawa nai bili sei dre mai tautuba.

Oqo e oka kina ko ira na noda itubutubu kei ira na vugoda (i tubutubu ni watida) ka vakavuqa me ra via lewai keda se vakalelewa mai. 

Ko ira na weka ka ra sega ni waraka me dei mada na bula vakawati, ia era sa vakacolati rau na veiwatini enai tavi eso me qaravi. 

Nona cakacaka e dua vei rau ka dreti koya na bibi ni colacola vakacakacaka me qai suka bogi levu tu mai, se me veilakoyaki vakalevu ka yali vakadede mai vale.

Nodra i dre nai lawalawa vakacakacaka, vakaqito se vakaicabavata. 

E rawa ni levei na veileqa kece oqo, ia me ra tarai sara vakamalua ka vakayalomatua.

Na kenai kavitu sai koya na leqa eso ka dau basika ena nodrau tiko vata (veiyacovi) na veiwatini. 

E lewe levu era raica na veidomoni kei na veiyacovi ni dukadukali ka tawasavasava ka ra lecava ni a nakita na Kalou na bula vakawati me sa vanua taudua ga ka vakayacori kina nai solisoli talei erua oqo.

E kaya e dua na kena dau ni vakadidike ni veimaliwai ni tagane kei na yalewa ko William Masters ni vu ni leqa levu duadua ni veimaliwai ni tagane kei na yalewa sai koya na �tauricala kei na vakadewataki cala ni tukutuku kei na vakatatabu� ka rau vakarautaki rau ki na nodrau veikilaitaka na yagodrau.

E koto e so na duidui vei rau na veiwatini. 

E dua e dau gadreva me veiyacovi vakawasoma, ia o kena i sa e sega soti sara ni melele kina. 

E dua vei rau e dau nanamaki kina, ia o kena i karua e dau vakacauoca kina.

E tiko eso na veiwatini e sega ni cakacaka tiko na yagona e dua vei rau ka na uasivi me ia na veitalanoa ka raici edua na vuniwai ka ra dau tu vakarau me ra veivuke ena leqa vakaoqo.

Ke dua vei rau na veiwatini sa dau oca tu ga e na levu ni cakacaka mai vanua ni cakacaka se na veitavi e qaravi e vale, oqo tale ga sa dau vakatubura na rarawa vei koya kadua ni gadreva me rau bau marautaka vata na yagodrau ena nodrau tiko vata, ia sa moce se sa rui oca beka ko kenai sa.

Kenai balebale sa na bibi sara me rau veitalanoa vakalevu ka veikilaitaka na veiwatini nodrau marautaka vata ruarua nodrau gauna ni veidomoni kei na veiyacovi ka ni kena daumaka ga na draki oya, na talei tala ga ni nodrau ivau ni vakawati.

Me kakua ni cakitaki se tabonaki na gagadre ni veidomoni kei na veiyacovi ka ni oqori nai solisoli talei ni Kalou me rau dui marautaki rau kina vakairau na veiwatini.

E kaya kina ko Paula ena 1Korinica 7: 3 - 5,

�Me ia vua na yalewa na tagane na ka sa dodonu e na veilomani, me vaka tale ga na yalewa vua na tagane. 

Sa sega ni veitaliataka na yagona na yalewa sa vakawati, sa lewa ga na watina. 

A sa vakatalega kina ni sa segani veitaliataka na yagona na tagane sa vakawati ka ni sa lewa ga na watina.

�Dou kakua ni tarova na veiyacovi vakaikemudou, me ia ga ni sa vinakata ruarua e na gauna lekaleka (dou gadreva kina), me rawa ni dou lalaga tale tu ki na lolo kei na masumasu, oti dou qai veiyacovi tale, de dauveretaki kemudou ko Setani ena vuku ni nomudou dauveidomoni se garogaroca vakayago.

Sa ka kaukauwa nai bili ni gagadre vakayago ni tamata ka ni kevaka e sega ni kauwaitaki se sotavi, e dau tubu kina na leqa e na loma ni bula vakawati. 

Sa na uasivi kina me rau dau ciqomi rau vakairau na veiwatini ni ka dina nodrau dui gagadre ka sa dodonu kina me rau kakua ni tabaka sobu, ia me rau sotava ka marautaka vata.

Ke sega ni sotavi na gagadre kaukauwa ni veidomoni kei na veiyacovi e na vuku ni duidui ni rai se wawale beka, ena rawa ni vakavurea na vakanananu me vaqara lasa ki tuba, ni salavata kei na veika e taba e na retio yaloyalo se na ivola ka vakayacori kina vakaveitalia na ka e rua oqo.

Na nona lako oqori ki tuba me via la�ki vakamarautaki koya kina e dua vei rau, sa voroka sara tiko ga nodrau bula ni vakawati ka rau na tini mavoa ruarua kina, vakabibi sara ke ra sa tiko na gone.

E dua na ka e vakadinadinataki e vuravura ena gauna oqo sai koya na bula oca (stress) ena vuku ni cakacaka kei nai colacola, na lomaocaoca ni bula ena veisiga kei na lailai ni vakacegu. 

Ni qai yaco mai na gauna me rau dui marutaki rau kina vakayago na veiwatini, sa yali na kamica ni nodrau lasa ni sa tatara tu na oca kei na vakacauoca.

Dua tale na kena sa yali na veitaleitaki ka dau sotavi ena imatai ni yabaki. 

Ni sa la�ki dede vakalailai na tiko vakawati, sa duadua tu ga na veika e sotavi ka sa sega ni qai vakaikanakana na veika e caka tiko (boredom).

Ni kaukauwa nai bili mai tuba e na veika e talanoataki se saravi, elewe levu era biuta nodra lomanibai ni vakawati ka ra vaqaqara ki na tikina tani. Sai tekitekivu sara tale ga ni kavoro ni bula vakawati.

Sa na yaga kina me rau yadrava na veiwatini na nodrau veimaliwai vakayago ka me rau maroroya nodrau veitaleitaki vakaveiwatini ena nodrau vakamikamicataka me rawa ni rau yacova tiko ga kina na delana cere ni veidomoni kei na veiyacovi me vaka e vunia koto na Kalou ena loma ni bula vakawati.

Na kenai tinitini ga sai koya na kena sa yali na loloma kei na dina ena nodrau bula na veiwatini. Au a sa vosa oti kina vakabalavu enai ulutaga, �Na bibi ni loloma e na Vakawati� ka dabe toka ga vakalevu e na raama ni Korinica wase 13.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.