Soqo lagilagi mai Rewa VILIAME ODRO | Monday, February 12, 2018

NODA Railesu e na macawa oqo e da na wilika kina na kena kau na matadratou na Gone ni Sau ni Yasana ko Lau, ki Burebasaga.

Ni tei wilika sara yani na i tukutuku ka a vola ko Timoci Nauagunu e na Na i Lalakai e na yabaki 1980:

?Ena tiki ni sekodi oqo e makare sara kina vakavinaka ki na noqu vakasama na nodra tubetube na Gone Turaga mai Naisogolaca ko Ratu Etuate Cakobau, e na nodra a vakacabora na kamunaga e na gauna e a duguci kina na Gone Marama Na Roko Tui Dreketi e na i ka 22 ni siga ni vula ko Seviteba, 1951 ka ra a kaya kina ni na tubu mai na biau lelevu mai Lau, qai katuvu e na veibaravi kei Tailevu, ka sovaraka yani e na vei uciwai kei Burebasaga, tete yani e na kena veiuciwai lalai, cabeta na kena veidelana, sirova na kena qakilo ka qai la?ki cavaraka sara e na yasayasa vaka-Ra.

Na nodra raiyawa na Gone Turaga mai Naisogolaca kei na dina ni nodra vosa ni tubetube, eda sa mai vakadinadinataka tu e na siga ni kua.

E ratou sa tucake saka tu oqo e na qele kei Burebasaga na Gone ni Sau ni Yasana ko Lau ka nomudou gone saka ni vakatubu a weitou Turaga e Burebasaga.

E sega bau a i yau me kau saka mai vei kemudou na Gone Vakaturaga me matadratou saka mai a neimami Gone ni Sau ki na soso tabu vaka Burebasaga?.

E vaka koto oqori e vica na tamo ni nona vosa ni tubetube vakavanua na Vaka mai Lakeba, ko Tevita Loga e na gauna ka vakaraitaka tiko kina na i yau kei na kamunaga na matadratou na Gone Vakaturaga kei na Gone Marama na luvedrau na Turaga Na tu Nayau ka Sau ni Vanua ko Lau ko Ratu Sir Kamisese Mara kei na Marama Bale na Roko Tui Dreketi ka Radini Lau ko Adi Lady Lala Mara ka a vakayacori e na siga Vakarauwai sa oti e na rara ni koronivuli e Naililili mai Rewa.

Sa dua dina na soqo lagilagi ka marautaki, ia e na so ga na gauna e vakatubu yalo luluvu tale na i tautau ni vosa ni tubetube e na kena vakayatuyatutaki na veigauna sa oti yani kei ira na noda vei Turaga Bale e ra sa takali yani.

Na soqo ka a vakayacori mai Naililili e na Vakarauwai sa oti, e na dua na soqo e na bau guiguilecavi dredre sara ki vei ira e ra a tiko rawa kina, e na totoka ni veika ka ra sarava, na veiqaraqaravi vakavanua e na kena i valavala kece sara ka dau vakayacori ga vei ira na Roko Tui Dreketi, ia oqo e sa mai vakayacori talega ki vei ira na Sau ni Vanua ko Lau.

Na veisamei vakaturaga e na vosa ni tubetube rogorogo vinaka, ka qai mai momona yani na i balebale ni veimala ni vosa e taurivaki, na kena ramase vinaka na cila ni matanisiga ni sa qai vakarau me tekivutaki na veiqaravi vakaturaga kei na nodra matamamarau na lewenivanua ka i vakaraitaki ni malaude ni yalodra.

Sa dina sara, e sega ni tu e dua na vosa matau me rawa ni talanoataki yani kina vakavinaka na veika kece sara ka a vakayacori mai Naililili, ia au sa na tovolea sara e na noqu i gu taucoko me?u na bulagoci kemuni yani na dau wilika na Na i Lalakai e na i oloolo bulagi ka?u a la?ki vaqataki mai kina e na Vakarauwai sa oti, o ya na ?Via wadrega? na mana kei na ?rourou vakautona? ka dau i divi kei Burebasaga.

Sa vinaka, au sa na tekivu e na gauna sa biu kina ko Lokia me sa mua na i idinicavu ki Naililili.

Niu qai sobu yani e matasawa e lauta na mataqu e dua na i binibini dalo vakaitamera, na kena levu e vakadurutaki sara ga ka viavia rauta toka e 30 na fiti na kena rewa i cake na i binibini ?ba? me vaka ga era dau kainaka mai na Tebara.

E na dua tale na yasa ni rara e tuvani koto kina me vaka beka na kedra i bulubulu na Tui kei Ijipita e na gauna e liu (Pyramids) na uvi ka sokotaki sara mai na Yatu Lau, ka ra kaya ni nona i tavi ga na yanuyanu ko Moala.

E na ucu ni rara ka vakababa tu mai kina e dua na vale tabarua, era sa qosota tu na matada e na noda la?ki raica kina na veimataqali i yau vakarautaki vakamatau me veiganiti kei na solevu vaka-Viti dina ka a qai vakayacori e na loma ni siga.

Era a qai sobu yani ki vanua na Sau ni Vanua ko Lau ni sa oti koto vakalailai na 9 na kaloko e na mataka, ka qai vakaycori vei ira na veiqaravi kece sara vakavanua, ka dau vakayacori walega vei ira na Roko Tui Dreketi.

A yaco taumada na cere, ni bera ni qai vakayacori na i vakasobu vakaturaga.

E ratou a qai yabe yani e vica na cauravou kei na vica na turaga momoqaqa vinaka sara, me ratou la?ki vakaitavi e na ?Taqa?.

Oqo e na nodratou a la?ki yadrava mai na Tui Lau e na vanua era a sobu mai kina me yacova sara na vanua sa vakarautaki tu mai me ra la?ki wawa kina.

Era a dabe e na yasa ni sala ruarua na marama kei Burebasaga me i vakaraitaki ni nodra rokova na nodra yaco yani ki na nodra vanua na i lakolako vakaturaga nodratou na veiluveni vakaturaga mai Vatuwaqa, ka sa kena i matai ni gauna oqo me ratou la?ki butuka kina na Gone ni Sau ni Yasana ko Lau a Yavu Tabu nodra na i Taukei kei Namana.

Tarava sara na kena a vakayacori na veiqaravi vakaturaga.

Ni sa oti kece sara na veiqaravi vakaturaga me tekivu mai na kena vakacabori na i qaloqalovi ka ra a tubera na Gone Turaga na Vunivalu, Ro Jone Mataitini, na vakacabori ni i sevusevu ka a vakacabora na Matanivanua Levu ko Ovini Koroi.

Tarava sara na meketaki ni yaqona vakaturaga ka ratou a qarava na Yavusa Sauturaga e Lomanikoro, ka meketaka na bilo yaqona ko Ro Tevita Tabaiwalu.

Na i wase ni yaqona vakaturaga a vakacabora ko Amani Domonatagi kei na i vakamamaca e i vakaraitaki ni daligani ibe e a tubera ko Ro Viliame Takalaiyale.

Ni sa oti kece sara vakavinaka na veiqaravi vakavanua, e ratou sa qai gole yani na Gone Sau ni Yasana ko Lau, ki na yasa ni rara e ra sa wawa tu mai kina na lewe ni yasana ko Lau, me ratou sa la?ki vakasulumi mai kina ka cavutu talega mai na i lakolako ki na buturara ni solevu.

Me?u tukuna mada vakacaca ga e ke, e okati kina na i yau vaka-Viti kei na i yaya vakavalagi, me vaka na i dalobi i sulu e vica na drau kei na vica talega na drau na dramu karisini.

Sa ka ga ni veitalanoa na levu ni i yau e vakacabori kei na kena kamunaga me matadratou vakavanua na Gone ni Vakatubu ni Yasana ko Lau ki na matanitu ko Burebasaga na Vanua e ratou Vasu Levu kina.

E dua talega na ka e vakasakiti sara vakalevu na levu ni kakana e na kedra dui veimataqali ka ra vakarautaka na turaga kei na marama ni Burebasaga me ra vakani kina na lewenivanua e udolu era tiko e na soqo mai Naililili.

Na i coi ni kakana me vaka na mana, na rourou vakautona, na vuaka vavi, na ika lelevu, na toa kavakaisaluwakitaki e na veimataqali drau ni kau e na bucabuca ko Rewa.

Sa qai vakadinadinataki e na siga Vakarauwai sa oti na nodratou qaqa ni sere na Bua ni Lomainabua ka vaka koto oqo e dua na tikina:

?Na kena sasalu au via tukuna, ika moci na mana kuka.

Ai saluwaki ni noqu vanua, mai Burebasaga mo nanuma.

I ragone, meda gu ki liu, me cuqeni na noda bula sautu?.

Ni sa oti na veisolevuti vakaturaga kei na malaude dina vakavanua ka sa tekivu veisukayaki na lewenivanua ka ra a colata na kaci ni vanua e na kena vakacerecerei na kaci ni Vanua Vakaturaga e rua ko Burebasaga vata kei Lau, ka sa vakamamautaki sara ga na yaloi keimami ka a tiko rawa e na soqo mai Naililili, ka na guiguilecavi dredre na maucokona ni veika kece sara ka a vakayacori kina, na veivosa ni tubetube kei na kena vatonaki, salavata toka kei na veisamei dina vakaturaga.

Au sa mai yala eke ni?u sa biuta tale mai na matasawa e Naililili ka mua tale na waqa ni vakalele ki Lokia, e na i lakolako lesu ki Suva.

Isa, sa moce toka Rewa, ni naica tale beka daru na qai sota kina, rairai e sa na balolo tu ga ni vakanananu.

Home | Top
Nai Lalakai Online background
FIJI'S iTaukei language newspaper Nai Lalakai went online on March 2nd, 2012, as it celebrated its 50th anniversary. Nai Lalakai editor Anare Ravula said this was a major milestone being the first iTaukei newspaper in the world to go online.
"This will be a great advantage for locals living overseas, particularly our readers who are soldiers and Fijians serving in the British Army," Mr Ravula said.
"I am delighted with it, it's a major project and it is a major achievement for the newspaper and greater service to our readers offshore," The Fiji Times publisher Hank Arts said. "I think the people will love it," he said.
The Fiji Times editor-in-chief Fred Wesley voiced similar sentiments and added uploading the vernacular newspaper online was part of The Fiji Times' service to its readers.
"We hope this site will assist our readers in terms of helping them understand and value the iTaukei language, culture and traditions," Mr Wesley said.